ECLI:NL:PHR:2020:279

T.N.B.M. Spronken

In de zaak

[verdachte] ,

geboren te [geboorteplaats] op [geboortedatum] 1966,

hierna: de verdachte.

1 Inleiding

1.1. Het gerechtshof Arnhem-Leeuwarden, zittingsplaats Arnhem, heeft de verdachte bij arrest van 26 januari 2018, wegens bedreiging (meermalen gepleegd), mishandeling en belaging, veroordeeld tot een gevangenisstraf van zes maanden en aan de verdachte een dadelijk uitvoerbaar gebiedsverbod en contactverbod voor de duur van drie jaren opgelegd. In dit arrest zijn geen beslissingen opgenomen met betrekking tot de ingediende vorderingen van de benadeelde partijen.

1.2. Het hof heeft vervolgens op 29 augustus 2018 – zeven maanden later – een herstelarrest gewezen. Daarin heeft het hof (alsnog) beslist dat de vorderingen van een tweetal benadeelde partijen dienen te worden toegewezen. Dit herstelarrest houdt onder meer het volgende in:

‘’Het hof heeft geconstateerd dat in het op 26 januari 2018 in deze zaak gewezen arrest abusievelijk geen beslissing is genomen op de vorderingen van de benadeelde partijen. Dit betreft een omissie die zich leent voor eenvoudig herstel. In onderstaand arrest is één en ander hersteld:(…)Vordering van de benadeelde partij [benadeelde partij 1]

De benadeelde partij heeft zich in eerste aanleg in het strafproces gevoegd met een vordering tot schadevergoeding. Deze bedraagt € 1.217,86. De vordering is bij het vonnis waarvan beroep toegewezen.

Uit het onderzoek ter terechtzitting is voldoende gebleken dat de benadeelde partij als gevolg van het in de zaak met parketnummer 08-730215-17 onder 1 bewezenverklaardé handelen van verdachte rechtstreeks schade heeft geleden. Verdachte is tot vergoeding van die schade gehouden zodat de vordering zal worden toegewezen.

Om te bevorderen dat de schade door verdachte wordt vergoed, zal het hof de maatregel van artikel 36f van het Wetboek van Strafrecht opleggen op de hierna te noemen wijze.

Vordering van de benadeelde partij [benadeelde partij 2]

De benadeelde partij heeft zich in eerste aanleg in het strafproces gevoegd met een vordering tot schadevergoeding. Deze bedraagt € 600,00. De vordering is bij het vonnis waarvan beroep toegewezen.

Uit het onderzoek ter terechtzitting is voldoende gebleken dat de benadeelde partij als gevolg van het in de zaak met parketnummer 08-730215-17 onder 2 bewezenverklaarde handelen van verdachte rechtstreeks schade heeft geleden. Verdachte is tot vergoeding van die schade gehouden zodat de vordering zal worden toegewezen.

Om te bevorderen dat de schade door verdachte wordt vergoed, zal het hof de maatregel van artikel 36f van het Wetboek van Strafrecht opleggen op de hierna te noemen wijze.(…)BESLISSING

Het hof:

(…)Vordering van de benadeelde partij [benadeelde partij 1]

Wijst toe de vordering tot schadevergoeding van de benadeelde partij [benadeelde partij 1] ter zake van het in de zaak met parketnummer 08-730215-17 onder 1 bewezen verklaarde tot het bedrag van € 1.217,86 (duizend tweehonderdzeventien euro en zesentachtig cent) bestaande uit € 467,86 (vierhonderdzevenenzestig euro en zesentachtig cent) materiële schade en € 750,00 (zevenhonderdvijftig euro) immateriële schade, vermeerderd met de wettelijke rente vanaf de hierna te noemen aanvangsdatum tot aan de dag der voldoening.

Verwijst de verdachte in de door de benadeelde partij gemaakte en ten behoeve van de tenuitvoerlegging nog te maken kosten, tot aan de datum van deze uitspraak begroot op nihil.

Legt aan de verdachte de verplichting op om aan de Staat, ten behoeve van het slachtoffer, genaamd [benadeelde partij 1] , ter zake van het in de zaak met parketnummer 08-730215-17 onder 1 bewezen verklaarde een bedrag te betalen van € 1.217,86 (duizend tweehonderdzeventien euro en zesentachtig cent) bestaande uit € 467,86 (vierhonderdzevenenzestig euro en zesentachtig cent) materiële schade en € 750,00 (zevenhonderdvijftig euro) immateriële schade, bij gebreke van betaling en verhaal te vervangen door 22 (tweeëntwintig) dagen hechtenis, vermeerderd met de wettelijke rente vanaf de hierna te noemen aanvangsdatum tot aan de dag der voldoening, met dien verstande dat de toepassing van die hechtenis de verplichting tot schadevergoeding aan de Staat ten behoeve van het slachtoffer niet opheft.

Bepaalt dat indien en voor zover de verdachte aan een van beide betalingsverplichtingen heeft voldaan, de andere vervalt.

Bepaalt de aanvangsdatum van de wettelijke rente voor de materiële en de immateriële schade op 11 januari 2017.

Vordering van de benadeelde partij [benadeelde partij 2]

Wijst toe de vordering tot schadevergoeding van de benadeelde partij [benadeelde partij 2] ter zake van het in de zaak met parketnummer 08-730215-17 onder 2 bewezen verklaarde tot het bedrag van € 600,00 (zeshonderd euro) ter zake van immateriële schade, vermeerderd met de wettelijke rente vanaf de hierna te noemen aanvangsdatum tot aan de dag der voldoening.

Verwijst de verdachte in de door de benadeelde partij gemaakte en ten behoeve van de tenuitvoerlegging nog te maken kosten, tot aan de datum van deze uitspraak begroot op nihil.Legt aan de verdachte de verplichting op om aan de Staat, ten behoeve van het slachtoffer, genaamd [benadeelde partij 2] , ter zake van het in de zaak met parketnummer 08-730215-17 onder 2 bewezen verklaarde een bedrag te betalen van € 600,00 (zeshonderd euro) als vergoeding voor immateriële schade, bij gebreke van betaling en verhaal te vervangen door 12 (twaalf) dagen hechtenis, vermeerderd met de wettelijke rente vanaf de hierna te noemen aanvangsdatum tot aan de dag der voldoening, met dien verstande dat de toepassing van die hechtenis de verplichting tot schadevergoeding aan de Staat ten behoeve van het slachtoffer niet opheft.

Bepaalt dat indien en voor zover de verdachte aan een van beide betalingsverplichtingen heeft voldaan, de andere vervalt.

Bepaalt de aanvangsdatum van de wettelijke rente voor de immateriële schade op 11 januari 2017.(…)Herstelarrest 29 augustus 2018. Ondertekend door de oudste raadsheer."

1.3. Namens de verdachte is cassatieberoep ingesteld tegen dit laatstgenoemde herstelarrest van 29 augustus 2018 en mr. G. Spong, advocaat te Amsterdam, heeft één middel van cassatie voorgesteld. Dat middel komt er kort gezegd op neer dat het hof in zijn herstelarrest ontoelaatbare beslissingen heeft gegeven door daarin beslissingen op te nemen met betrekking tot de vorderingen van de benadeelde partijen.

2 De ontvankelijkheid van het cassatieberoep

2.1. Inhoudelijk heeft de steller van het middel helemaal gelijk, ik kom daar in mijn opmerkingen ten overvloede hierna nog op terug. Er is echter een ander probleem, namelijk dat tegen een herstelarrest geen cassatieberoep mogelijk is. Het is de feitenrechter in strafzaken toegestaan een herstelbeslissing te geven indien de oorspronkelijk gewezen beslissing, kort gezegd, een onmiddellijk kenbare fout bevat. Het gaat hier volgens de Hoge Raad om een zelfstandige, niet in de wet verankerde en beperkte mogelijkheid voor de feitenrechter om een in zijn uitspraak voorkomende kennelijke rekenfout, schrijffout of andere kennelijke fout die zich voor eenvoudig herstel leent te verbeteren. Dat brengt mee dat de feitenrechter slechts in evidente gevallen gebruik kan maken van de bevoegdheid het dictum te verbeteren, mede met het oog op de zoals de Hoge Raad dat noemt “richtige executie van de uitspraak”. Door een herstelbeslissing van (het dictum) komt volgens de Hoge Raad ‘ondubbelzinnig – en op kortere termijn – duidelijkheid te bestaan omtrent de voor tenuitvoerlegging vatbare beslissing’.

2.2. Een herstelbeslissing dient te worden gewezen door de rechter(s) die op de zaak heeft/hebben gezeten.

4.1. Deze conclusie strekt tot niet-ontvankelijkverklaring van de verdachte in het cassatieberoep waarbij de Hoge Raad – in een overweging ten overvloede – zal bepalen dat het herstelarrest van 29 augustus 2018 buiten beschouwing moet worden gelaten of aan het hof Arnhem-Leeuwarden in overweging geeft het op 29 augustus 2018 gewezen herstelarrest door middel van een nieuw herstelarrest in te trekken, of een andere aanbeveling zal doen die de Hoge Raad gepast acht.

De Procureur-Generaal

bij de Hoge Raad der Nederlanden

AG

HR 7 juni 2016, ECLI:NL:HR:2016:1005, NJ 2016/430 m.nt. Van Kempen, rov. 2.2 onder c. Vanuit dit tenuitvoerleggingsperspectief kan volgens sommigen ook worden verklaard dat alleen het dictum vatbaar is voor herstel, zie J.H.B. Bemelmans, F.C.W. de Graaf & E.M. Moerman, Herstelbeslissingen van de feitenrechter wettelijk geregeld: een verbetering? DD 2019/54.

HR 10 januari 2012, ECLI:NL:HR:2012:BT8778, NJ 2012/249 m.nt Borgers; HR 12 juni 2012, ECLI:NL:HR:2012:BW1478, NJ 2012/490, m.nt. Borgers.

HR 6 juli 2010, ECLI:NL:HR:2010:BJ7243, NJ 2012/248; HR 12 juni 2012, ECLI:NL:HR:2012:BW1478, NJ 2012/490, m.nt. Borgers.

Daarbij merk ik op dat als het cassatieberoep zou worden aangemerkt als gericht tegen de oorspronkelijke beslissing, dit beroep ook niet-ontvankelijk is omdat het dan te laat zou zijn ingesteld.

HR 17 december 2013, ECLI:NL:HR:2013:1968; HR 8 maart 2016, ECLI:NL:HR:2016:251.

Datzelfde geldt overigens tot op zekere hoogte ook voor de benadeelde partij, maar die heeft wat betreft de mogelijkheden tot cassatie toch al een minder sterkere positie. Zo bestaat er voor de benadeelde partij geen zelfstandige beroepsmogelijkheid indien het OM en de verdachte niet in cassatie gaan, HR 4 juli 2017, ECLI:NL:HR:2017:1277 en HR 26 februari 2002, ECLI:NL:HR:2002:AD7011, NJ 2003/557.

J.H.B. Bemelmans, F.C.W. de Graaf & E.M. Moerman, Herstelbeslissingen van de feitenrechter wettelijk geregeld: een verbetering? DD 2019/54.

HR 6 juli 2010, ECLI:NL:HR:2010:BJ7243, NJ 2012/248 m.nt. Borgers.

Met de invoering van de Wet herziening tenuitvoerlegging strafrechtelijke beslissingen (Wet USB Stb 2017,82) per 1 januari 2020 ligt de verantwoordelijkheid voor de executie bij de minister van Justitie en Veiligheid en is de coörrdinatietaak hiervan ondergebracht bij het Administratie- en Informatiecentrum voor de Executie (AICE).

Vgl. art. 553 (oud) Sv en art. 6:1:1 Sv. Zie ook Conclusie AG Langemeijer voor HR 27 februari 2015, ECLI:NL:PHR:2014:2354, onder 2.4.

Zie het ‘concept Wetsvoorstel tot vaststelling van Boek 4 van het nieuwe Wetboek van Strafvordering, Berechting’, geraadpleegd via rijksoverheid.nl. En vgl. Kamerstukken II 2015/16, 29279, 278, p. 86.

Zie de schakelbepaling van artikel 5.4.4.1 Sv voor de berechting in hoger beroep.

Zie o.a. Memorie van toelichting bij Boek 4, te raadplegen via https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2017/12/05/memorie-van-toelichting-vaststellingswet-boek-4-van-het-nieuwe-wetboek-van-strafvordering-berechting, p. 106.

Memorie van toelichting bij boek 4, p. 107.

Zie Bemelmans c.s., a.w. die in dit verband verwijzen naar de kritiek die Van Dorst hierop heeft vanwege de ‘uitholling’ van het uitgangspunt dat tegen de verbeteringsbeslissing geen rechtsmiddel openstaat; A.J.A van Dorst, ‘Cassatie in het nieuwe Wetboek van Strafvordering’, Platform Modernisering Strafvordering 2018, par. 4.1.

Zie Bemelmans c.s., a.w. die er in voetnoot 83 op wijzen dat het (concept)wetsvoorstel niet voorschrijft dat de verbetering op enig moment alsnog moet worden betekend. Hierdoor lijkt zich de situatie te kunnen voordoen dat een onherroepelijk geworden vonnis een (langdurig) niet-onherroepelijke verbetering bevat waarvoor ook geen betekeningsplicht bestaat.

Zie bijv. HR 29 maart 1985, ECLI:NL:HR:1985:AG4989, NJ 1986/242, m.nt. L. Wichers Hoeth, W.H. Heemskerk (Enka/Dupont); HR 18 februari 1994, ECLI:NL:HR:1994:ZC1280, NJ 1994/742, m.nt. H.J. Snijders; HR 26 september 2008, ECLI:NL:HR:2008:BD4375, NJ 2008/607; HR 15 april 2011, NJ 2011/177 (DHL St. Maarten/X.); HR 10 februari 2012, ECLI:NL:HR:2012:BU7255 en HR 2 december 2016, ECLI:NL:HR:2016:2760.

Vgl. memorie van toelichting bij Boek 4, p. 106: ‘Vanzelfsprekend kan het herstelvonnis door het gerechtshof wel betrokken worden bij de behandeling van het hoger beroep dat tegen het aanvankelijke, later verbeterde vonnis kan zijn ingesteld.’

Als de civiele vordering waarmee de benadeelde partij zich in het geding over de strafzaak heeft gevoegd geheel of gedeeltelijk is toegewezen, dient deze immers zelf voor inning zorg te dragen (art. 554 (oud) Sv en art. 366b Sv). De benodigde executoriale titel bekomt de benadeelde partij doordat haar ambtshalve een kosteloos afschrift van het vonnis of arrest wordt verstrekt. De wijze van executie is voorzien in het (Tweede Boek van het) Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering.

Vgl. voor het geval de beslissing nog niet van de baan is ook conclusie AG Aben voor HR 2 juli 2019, ECLI:NL:PHR:2019:476 onder 18 en HR 19 februari 2010, ECLI:NL:HR:2010:BK9031.

De griffier dient er zorg voor te dragen dat de herstelbeslissing wordt aangetekend op dan wel wordt gehecht aan het origineel van de uitspraak en per gewone brief ter kennis van de procespartijen wordt gebracht. Omdat alleen in evidente gevallen een herstelbeslissing mag volgen, worden procespartijen niet in de gelegenheid gesteld zich over een voorgenomen verbetering uit te laten. Tegen de verbetering (of de weigering daarvan) staat om dezelfde reden geen rechtsmiddel open. Een herstelbeslissing (of de weigering daarvan) heeft evenmin invloed op de termijn voor het instellen van een rechtsmiddel in de strafzaak.

2.3. Dit betekent in het onderhavige geval dat de conclusie niet anders kan zijn dan dat de verdachte niet-ontvankelijk dient te worden verklaard in zijn cassatieberoep. De verdachte heeft immers cassatie ingesteld tegen de herstelbeslissing (van 29 augustus 2018) maar niet tegen het oorspronkelijk gewezen arrest (van 26 januari 2018) van het hof. Tegen een herstelbeslissing staat, zoals gezegd, geen rechtsmiddel open.

3 Opmerkingen ten overvloede

Wat de doen bij een ontoelaatbare herstelbeschikking?

3.1. Bevredigend is de niet-ontvankelijkheid van de verdachte in het cassatieberoep allerminst. In de eerste plaats voldoet het herstelarrest evident niet aan de voorwaarden die de Hoge Raad daaraan stelt. Het gaat hier bijvoorbeeld niet om het slechts verbeteren van een rekenfout bij de toewijzing van de vordering benadeelde partij, iets dat zich wel voor herstel zou lenen. De herstelbeslissing van het hof is in wezen een aanvulling op zijn oorspronkelijk gewezen arrest waarin geheel nieuwe beslissingen zijn opgenomen met betrekking tot de vorderingen van de benadeelde partijen en de schadevergoedingsmaatregelen. Om evidente fouten of misslagen, waarvoor de Hoge Raad in zijn jurisprudentie ruimte heeft gegeven aan de feitenrechter om die eigenhandig te herstellen, gaat het in deze zaak dus niet.

3.2. In de tweede plaats kan het de verdachte niet verweten worden dat hij geen cassatie heeft ingesteld tegen het oorspronkelijke arrest dat zeven maanden voor het herstelarrest is gewezen. In dat geval zou de ontoelaatbare herstelbeschikking in cassatie nog aan de orde kunnen komen (zie hierna onder 3.3.). De niet-ontvankelijkheid van het cassatieberoep tegen de ontoelaatbare herstelbeslissing van het hof betekent in de onderhavige zaak in feite dat aan de verdachte een rechtsmiddel tegen de beslissing van het hof op de vordering van de benadeelde partij en oplegging van de schadevergoedingsmaatregel is ontnomen.

3.3. Bemelmans, de Graaf en Moerman bespreken in een recent overzichtsartikel in Delikt en Delinkwent onder andere de vraag wat de juridische status is van ontoelaatbare herstelbeslissingen zoals de onderhavige. Wanneer wel cassatie is ingesteld tegen de oorspronkelijke beslissing, laat de Hoge Raad de ontoelaatbare herstelbeslissing ‘buiten beschouwing’, maar overweegt niet dat deze nietig is. Ook worden zij niet vernietigd. Dat houdt wellicht verband met het feit dat de ontoelaatbare beslissing niet wordt beschouwd als onderdeel van de oorspronkelijke beslissing, terwijl tegen de herstelbeslissing zelf geen rechtsmiddel openstaat. Het is dan aan het OM, en sinds 1 januari 2020 aan het ministerie van Justitie en Veiligheid, om de door de Hoge Raad buiten beschouwing gelaten beslissing niet bij de tenuitvoerlegging te betrekken en dus niet te executeren.

3.4. In beginsel zal de ontoelaatbare herstelbeslissing echter niet ophouden te bestaan. Naar vaste rechtspraak kunnen onjuiste rechterlijke beslissingen immers alleen worden geredresseerd door de aanwending van een gewoon of buitengewoon rechtsmiddel. Het gesloten stelsel van rechtsmiddelen brengt dit mee en het geldt ook indien tegen de beslissing geen rechtsmiddel open staat. Dat betekent dus dat ook rechterlijke beslissingen die een fout bevatten geldig zijn zolang deze niet door middel van een rechtsmiddel opzij zijn gezet. Deze kunnen (en moeten) in beginsel dus ook ten uitvoer worden gelegd.

Voorstellen bij de modernisering van strafvordering

3.5. Voor de onderhavige problematiek wordt in het moderniseringstraject strafvordering (gedeeltelijk) een oplossing geboden. In de voorstellen wordt voor feitenrechters niet alleen een wettelijke grondslag gegeven om een vonnis of arrest te verbeteren (art. 4.3.7.1) maar ook om aan te vullen (art. 4.3.7.2). Zo kan ingevolge het voorgestelde art. 4.3.7.2 de rechter het vonnis aanvullen indien en voor zover de rechter heeft verzuimd te beslissen op een vordering van de officier van justitie of op de vordering van de benadeelde partij, althans op een onderdeel daarvan. De rechtbank vult haar vonnis volgens de moderniseringsvoorstellen overigens uitsluitend aan op initiatief van de procesdeelnemer wiens vordering het betreft. In bepaalde gevallen is het mogelijk (verontschuldigbaar tardief) rechtsmiddelen in te stellen, ook als het slechts gaat om verbeteren. De memorie van toelichting meldt in dit verband: ‘’Als enkel beroep in cassatie wordt ingesteld tegen een herstelarrest dat een niet toegelaten wijziging in het eerder gewezen arrest wil aanbrengen, zal dat er toe leiden dat enkel het herstelarrest wordt vernietigd.’’

Of tegen de herstelbeslissing een rechtsmiddel openstaat is dus afhankelijk van de vraag of de grenzen van de bevoegdheid zijn overschreden. De inhoudelijke beoordeling van het beroep tegen de verbetering valt daarmee samen met de beoordeling van de ontvankelijkheid van dat beroep. Ook voorziet het voorstel niet echt in een aanvang van de beroepstermijn, waarbij de mogelijkheid openblijft dat een belanghebbende niet (tijdig) van de beslissing in het herstelvonnis of -arrest op de hoogte raakt.

Rechtsmiddelenverbod voor ontoelaatbare herstelbeslissingen doorbreken?

3.6. Omdat het hiervoor gaat om mogelijke toekomstige wetgeving, kan daarop door de Hoge Raad in deze zaak niet worden geanticipeerd. Hoewel de steller van het middel niet pleit voor doorbreking van het rechtsmiddelenverbod, wil hierover toch nog kort het volgende opmerken.

3.7. In het civiele recht zijn op het rechtsmiddelenverbod wel eens uitzonderingen aanvaard. Dergelijke uitzonderingen worden gemaakt als bij de voorbereiding van de rechterlijke beslissing zo fundamentele rechtsbeginselen of eisen van goede procesorde zijn veronachtzaamd, dat van een eerlijke en onpartijdige behandeling van de zaak niet meer kan worden gesproken. Het gaat daarbij met name om het beginsel van hoor en wederhoor.

3.8. In dat verband wijs ik erop dat blijkens de aan het proces-verbaal van het onderzoek ter terechtzitting gehechte pleitnota de verdediging met betrekking tot de vorderingen van de benadeelde partijen en de schadevergoedingsmaatregel is gehoord en zij haar standpunt naar voren heeft kunnen brengen. Dus het beginsel van hoor en wederhoor is in casu niet geschonden. Het gaat er eerder om dat aan de verdachte een rechtsmiddel is onthouden tegen de beslissing van het hof ten aanzien van de te vergoeden schade aan de benadeelde partijen en de door het hof opgelegde schadevergoedingsmaatregelen. Of dat voldoende is voor het doorbreken van het rechtsmiddelenverbod waag ik te betwijfelen, met name omdat een remedie ook gevonden kan worden in de tenuitvoerleggingspraktijk, zoals hierna nog zal worden besproken.

Coulant omgaan met termijnoverschrijding bij het instellen van cassatieberoep

Wat wel een optie zou zijn in gevallen als de onderhavige, is dat er coulant wordt omgegaan met een termijnoverschrijding voor het instellen van (cassatie)beroep tegen de oorspronkelijke beslissing.