ECLI:NL:PHR:2026:292

PROCUREUR-GENERAAL BIJ DE HOGE RAAD DER NEDERLANDEN Nummer25/00523 Zitting 24 maart 2026 CONCLUSIE D.J.C. Aben In de zaak [verdachte] , geboren in [geboorteplaats] op [geboortedatum] 1966, hierna: de verdachte Inleiding 1. Het gerechtshof Arnhem-Leeuwarden heeft de verdachte bij arrest van 12 februari 2025 (parketnr. 21-003039-22) wegens: - Ten aanzien van het deelonderzoek Charon ( 16-706393-19 ) Primair: “ medeplegen van moord ” - Ten aanzien van de deelonderzoeken Barbera en Arford ( 16-659123-19 ) Feit 1, subsidiair: “ medeplegen van voorbereiding van moord, meermalen gepleegd ” Feit 2, subsidiair: “ medeplegen van voorbereiding van moord ” - Ten aanzien van het deelonderzoek Criminele organisatie (16-659039-20) “ deelneming aan een organisatie die tot oogmerk heeft het plegen van misdrijven ” veroordeeld tot een gevangenisstraf voor de duur van achtentwintig jaren, met aftrek van voorarrest. Daarnaast heeft het hof, niet voor dit cassatieberoep relevante, beslissingen genomen over het beslag en over de vorderingen van de benadeelde partijen, een en ander zoals in het arrest vermeld. 2. Er bestaat samenhang met de zaken 25/00579, 25/00542, 25/00537, 25/00524, 25/00690, 25/00689, 25/00688, 25/00667, 25/00659 en 25/00658. In deze zaken zal ik vandaag ook concluderen. 3. Het cassatieberoep is ingesteld namens de verdachte. S.F.W. van ’t Hullenaar en J. Kuijper, beiden advocaat in Arnhem, hebben zeven middelen van cassatie voorgesteld. De zaak 4. Deze zaak is één van de eenentwintig zaken die werden gestart op basis van het opsporingsonderzoek Eris. Het onderzoek Eris bestaat uit achttien deelonderzoeken, die onder andere gaan over vijf liquidaties die zijn uitgevoerd in 2017 en plannen om een aantal andere personen te vermoorden. Nadat een verdachte van één van de liquidaties een overeenkomst met het Openbaar Ministerie had gesloten om als kroongetuige op te treden, kwam het onderzoek in een stroomversnelling. In november 2018 vonden aanhoudingen en huiszoekingen plaats. Bij de hoofdverdachte (oprichter en leider van de [motorclub] ) werden diverse computers en andere gegevensdragers aangetroffen. Op die gegevensdragers vond de politie onder meer opnamen van gesprekken die de hoofdverdachte met anderen had gevoerd over liquidaties en opdrachten tot liquidaties. In totaal zijn in het onderzoek Eris eenentwintig personen vervolgd, van wie negentien hoger beroep hebben ingesteld. In elf zaken is beroep in cassatie ingesteld. Dat zijn de elf samenhangende zaken waarin ik vandaag zal concluderen. 5. De middelen betreffen de volgende onderwerpen, behandeld in deze volgorde: (1). het oordeel over de rechtmatigheid van de kroongetuigeovereenkomst; (2). (geen) sanctionering van vormverzuimen op basis van ‘Landeck’ en ‘Prokuratuur’; (3). het verzuim te beslissen op een verzoek tot het stellen van de kroongetuige tegenover de getuige [medeverdachte 1] ; (4). de bewezenverklaring in deelonderzoek Charon ; (5). de bewezenverklaring in deelonderzoek Arford ; (6). de bewezenverklaring in deelonderzoek Barbera ; (7). De bewezenverklaring in deelonderzoek Criminele organisatie. Het eerste middel Inleiding 6. Het middel komt op tegen het oordeel over de rechtmatigheid van de met de kroongetuige gesloten overeenkomst en tegen de verwerping van een daarmee verband houdend niet-ontvankelijkheidsverweer. Geklaagd wordt dat het OM bij het bepalen van de strafeis is uitgegaan van een gevangenisstraf van twintig jaren, terwijl in de met de kroongetuige gesloten overeenkomst als uitgangspunt een gevangenisstraf van vier entwintig jaren stond vermeld. Klachten met betrekking tot de verlaagde basisstrafeis 7. De door de rechter-commissaris rechtmatig bevonden overeenkomst hield in dat het OM zonder de afspraken met de kroongetuige een gevangenisstraf zou hebben geëist van vierentwintig jaren en dat die strafeis zou worden verminderd met 50% wanneer de kroongetuige zijn afspraken onverkort zou nakomen. De verlaging van de basisstrafeis van vierentwintig naar twintig jaren brengt, aldus de stellers van het middel, met zich dat deze afspraak is komen te vervallen. De gewijzigde afspraak is niet onderworpen geweest aan toetsing door de rechter-commissaris. Dit betekent dat de gewijzigde afspraak niet kan gelden als een rechtmatige afspraak tussen het OM en een kroongetuige als bedoeld in artikel 226g Sv jo artikel 44a Sr. 8. De wijziging van de vi-regeling die ingevolge de Wet straffen en beschermen is ingetreden, kan niet worden aangemerkt als een omstandigheid die een afwijking van de door de rechter-commissaris getoetste afspraak rechtvaardigt omdat die wijziging (naar het oordeel van de Hoge Raad) geen verzwaring oplevert van de straf die ten tijde van het begaan van het strafbare feit van toepassing was (als bedoeld in artikel 7 EVRM en artikel 15 IVBPR), maar slechts een wijziging van de executie ervan. De vermindering van de geëiste straf met méér dan de helft van de basisstrafeis van vierentwintig jaar, was dan ook ontoelaatbaar. ‘s Hofs andersluidende oordeel getuigt van een onjuiste rechtsopvatting. 9. Bovendien heeft het hof bij de beoordeling van de rechtmatigheid van de gewijzigde overeenkomst niet betrokken of de extra korting van vier jaar gevangenisstraf (nog) proportioneel is. De extra korting past niet binnen de ruime beoordelingsvrijheid die het OM toekomt en het (impliciete) oordeel van het hof dat die strafeis niet zodanig onbegrijpelijk laag is dat zij moet worden gezien als een ontoelaatbare, verkapte tegenprestatie voor het afleggen van zijn verklaringen, is zonder nadere motivering onbegrijpelijk. 10. Ook het oordeel dat er geen reden is om aan te nemen dat de verklaringen van de kroongetuige door het verlagen van de basisstrafeis zijn beïnvloed of dat op een andere manier rechtens te respecteren belangen van verdachten zijn geschaad, achten de stellers van het middel zonder nadere motivering onbegrijpelijk. De wetsgeschiedenis wijst uit dat een verklaring die is opgenomen na de totstandkoming van een als rechtmatig bestempelde afspraak door de zittingsrechter als bewijsmiddel terzijde moet worden geschoven wanneer “ de rechter het achteraf niet eens is met het rechtmatigheidsoordeel van de rechter-commissaris of […] hij de verklaring anderszins niet deugdelijk vindt .” Bij aanvang van de behandeling van de strafzaak Eris liet het OM al weten tot verlaging van de strafeis voor de kroongetuige over te gaan, terwijl er nog verscheidene verhoren van die getuige ten overstaan van de rechter op de rol stonden, zulks ter toetsing van de door de kroongetuige eerder in het vooronderzoek afgelegde verklaringen. Het juridisch kader: de kroongetuigeregeling 11. In HR 23 april 2019, ECLI:NL:HR:2019:604 ( Passage ), overwoog de Hoge Raad over de kroongetuigeregeling onder meer het volgende: “ 3.3. De wettelijke regeling houdt in dat aan een verdachte door de officier van justitie een toezegging kan worden gedaan in ruil voor de bereidheid van die verdachte om een verklaring af te leggen in de strafzaak tegen een andere verdachte. De officier van justitie geeft kennis aan de rechter-commissaris van de afspraak die hij voornemens is te maken met een verdachte in ruil voor de toezegging dat bij de vervolging in de strafzaak van deze verdachte strafvermindering met toepassing van art. 44a Sr zal worden gevorderd. Art. 226g, eerste lid, Sv houdt in dat deze afspraak uitsluitend betrekking heeft op het afleggen van een verklaring in het kader van een opsporingsonderzoek naar een ernstig, in deze wettelijke bepaling nader omschreven misdrijf. Het tweede lid van art. 226g Sv bevat (vorm)voorschriften met betrekking tot de inhoud van de op schrift gestelde voorgenomen afspraak. Op grond van art. 226g, derde lid, Sv toetst de rechter-commissaris op vordering van de officier van justitie de rechtmatigheid van deze afspraak. Het vierde lid van art. 226g Sv bepaalt dat van afspraken die niet worden aangemerkt als een afspraak als bedoeld in art. 226g, eerste lid, Sv en die voor het onderzoek in de zaak van betekenis kunnen zijn, proces-verbaal wordt opgemaakt. Dat proces-verbaal wordt door de officier van justitie ten spoedigste bij de processtukken gevoegd.

De verdachte aan wie een toezegging wordt gedaan in ruil voor de bereidheid van die verdachte om als getuige een verklaring af te leggen in de strafzaak tegen een andere verdachte, wordt in het vervolg van deze voorafgaande beschouwing aangeduid als 'de getuige '. 3.4. Art. 44a Sr, waarnaar wordt verwezen in art. 226g, eerste lid, Sv, houdt in dat de rechter in de strafzaak tegen de getuige op vordering van de officier van justitie na een op grond van art. 226h, derde lid, Sv gemaakte afspraak de straf die hij overwoog op te leggen, kan verminderen. Het tweede lid van art. 44a Sr omschrijft waarin deze strafvermindering kan bestaan. Het gaat bij een onvoorwaardelijke tijdelijke vrijheidsstraf om een vermindering met maximaal de helft. De rechter houdt bij de strafvermindering ermee rekening dat door het afleggen van een getuigenverklaring een belangrijke bijdrage is of kan worden geleverd aan de opsporing of vervolging van misdrijven. Het Wetboek van Strafvordering bevat voorts voorschriften met betrekking tot onder meer de rechtsbijstand aan de getuige (art. 226h, eerste lid, Sv), de toetsing door en de beschikking van de rechter-commissaris (art. 226h, tweede en derde lid, Sv en art. 226i Sv), het horen van de getuige in de strafzaak tegen de andere verdachte (art. 226j Sv) en de maatregelen tot bescherming van de getuige (art. 226l Sv). Deze voorschriften komen, voor zover voor de beoordeling van de middelen van belang, hieronder nader aan de orde. (…) 3.12. De rechterlijke toetsing van afspraken die met de getuige worden gemaakt omvat enerzijds de toetsing door de rechter-commissaris en anderzijds de toetsing door de zittingsrechter. 3.13. Art. 226g, derde lid, Sv houdt in dat de rechter-commissaris op vordering van de officier van justitie de rechtmatigheid van de in het tweede lid bedoelde afspraak toetst. Het gaat daarbij om de in art. 226g, eerste lid, Sv bedoelde door de officier van justitie voorgenomen afspraak die overeenkomstig de (vorm)voorschriften van art. 226g, tweede lid, Sv op schrift is gesteld. De rechtmatigheidstoets die de rechter-commissaris uitvoert, omvat allereerst een beoordeling of de afspraak in overeenstemming is met de in het eerste lid van art. 226g Sv genoemde voorwaarden. Bij de beoordeling of het maken van de afspraak voorts voldoet aan de eisen van proportionaliteit en subsidiariteit, houdt de rechter-commissaris rekening met de dringende noodzaak en het belang van het verkrijgen van de door de getuige af te leggen verklaring (art. 226h, derde lid eerste volzin, Sv). De rechter-commissaris geeft een oordeel over de betrouwbaarheid van de getuige nadat hij deze heeft gehoord (art. 226h, derde lid tweede volzin, Sv). De officier van justitie is gehouden de rechter-commissaris de gegevens te verschaffen die laatstgenoemde voor zijn beoordeling nodig heeft (art. 226g, derde lid, Sv). Tot die gegevens behoort ook, voor zover daarvan in het concrete geval sprake is, het proces-verbaal dat de officier van justitie heeft opgemaakt op grond van art. 226g, vierde lid, Sv. Tevens dient, zoals onder 3.10 is vermeld, de rechter-commissaris in het door art. 226g, eerste lid, Sv bestreken geval te zijn geïnformeerd over de eventuele totstandkoming en de inhoud van een schikking als bedoeld in art. 511c Sv met de getuige . De rechter-commissaris legt zijn oordeel neer in een beschikking. Indien hij de afspraak rechtmatig oordeelt, komt deze tot stand. 3.14. Ook in zaken waarin een verklaring van een getuige als bedoeld in art. 226g Sv bij de processtukken is gevoegd, geldt dat het is voorbehouden aan de (zittings)rechter die over de feiten oordeelt om, binnen de door de wet getrokken grenzen, van het beschikbare materiaal datgene tot het bewijs te bezigen wat hem uit een oogpunt van betrouwbaarheid daartoe dienstig voorkomt en datgene terzijde te stellen wat hij voor het bewijs van geen waarde acht. Ten aanzien van deze beslissing gelden, indien die verklaring voor de bewijsvoering wordt gebruikt, geen andere wettelijke bewijs(motiverings)voorschriften dan de hierna onder 3.15 en 3.16 genoemde. Evenmin gelden in cassatie met betrekking tot de toetsing van de beslissing inzake de selectie en waardering van het beschikbare bewijsmateriaal bijzondere regels. Dat betekent dat in cassatie kan worden onderzocht of door de feitenrechter de hierna onder 3.15 en 3.16 genoemde voorschriften zijn nageleefd, maar niet of de door de feitenrechter in zijn bewijsmotivering vastgestelde feiten en omstandigheden, ook voor zover deze zijn ontleend aan de verklaring van een getuige als bedoeld in art. 226g Sv, juist zijn. Dat laatste geldt tevens voor conclusies van feitelijke aard die de feitenrechter heeft getrokken uit de feiten en omstandigheden die op grond van de bewijsmiddelen zijn vastgesteld. Dergelijke vaststellingen en gevolgtrekkingen kunnen in cassatie slechts op hun begrijpelijkheid worden onderzocht (vgl. HR 18 september 2001, ECLI:NL:HR:2001: AD3530). 3.15. Op grond van art. 360, tweede en vierde lid, Sv behoort de rechter, indien hij de verklaring van de getuige met wie op grond van art. 226h, derde lid, Sv een afspraak is gemaakt voor het bewijs gebruikt, dat gebruik nader te motiveren. Dit betekent dat de rechter ervan blijk dient te geven zelfstandig de betrouwbaarheid van de verklaring te hebben onderzocht. De in art. 360, tweede lid, Sv bedoelde motiveringsverplichting strekt zich niet uit tot de rechtmatigheid van de afspraak als bedoeld in art. 226g, eerste lid, Sv. In het gebruik voor het bewijs van de verklaring van de getuige met wie de afspraak is gemaakt, ligt al besloten dat de rechter niet tot een andersluidend oordeel ter zake van de rechtmatigheid is gekomen dan in de beschikking van de rechter-commissaris als bedoeld in art. 226h, derde lid, Sv is vervat. (Vgl. HR 23 januari 2018, ECLI:NL:HR:2018:64.) De rechter is bovendien gehouden, indien hij afwijkt van een door de verdachte uitdrukkelijk onderbouwd standpunt dat ertoe strekt dat vanwege onregelmatigheden bij de totstandkoming van de afspraak de verklaring van de getuige niet betrouwbaar kan worden geacht, in het bijzonder de redenen op te geven die daartoe hebben geleid op grond van art. 359, tweede lid tweede volzin, Sv. Indien het verweer van de verdachte ertoe strekt dat sprake is van een vormverzuim – waaronder ook kan worden begrepen een schending van art. 6 EVRM – waaraan één van de in art. 359a, eerste lid, Sv genoemde rechtsgevolgen moet worden verbonden, is de rechter eveneens gehouden een met redenen omklede beslissing te geven, mits door of namens de verdachte duidelijk en gemotiveerd aan de hand van de in art. 359a, tweede lid, Sv genoemde factoren wordt aangegeven tot welk in art. 359a Sv omschreven rechtsgevolg dit dient te leiden . ” Kroongetuigeovereenkomst en overwegingen hof 12. Bij de aan de Hoge Raad gezonden stukken bevindt zich een “Overeenkomst als bedoeld in de aanwijzing toezeggingen aan getuigen in strafzaken” van 13 november 2018 (hierna: de kroongetuigeovereenkomst). Deze houdt onder meer in: “ 2.2 De officier van justitie verklaart, na kennis genomen te hebben van alle relevante feiten zoals die blijken uit de eerdergenoemde processen-verbaal en overige dossierstukken, en na collegiaal overleg, dat onder gelijke omstandigheden, doch zonder onderhavige afspraak, de zaaksofficier van justitie voor alle in de considerans genoemde aan getuige ten laste gelegde of te leggen strafbare feiten van getuige een totale gevangenisstraf zou hebben geëist, dan wel zal eisen, voor de duur van 24 jaren. Bij onverkorte nakoming door getuige van de in onderhavige overeenkomst onder 1 overeengekomen verplichtingen, zal de zaaksofficier van justitie zijn strafeis voor deze feiten matigen met 50%, te weten tot een gevangenisstraf van 12 jaren.

2.3 Indien de resultaten van nader onderzoek aanleiding geven tot het vaststellen van een lagere basisstrafeis dan 24 jaren, bijvoorbeeld omdat een feit naar het oordeel van de zaaksofficier van justitie niet wettig en overtuigend kan worden bewezen, dan zal de officier van justitie bij onverkorte nakoming door de getuige van de in onderhavige overeenkomst onder 1 overeengekomen verplichtingen, de strafeis navenant verminderen door de bijgestelde basisstrafeis te matigen met 50%. ” 13. Het hof heeft, voor zover van belang voor de beoordeling van het middel, het volgende overwogen: “5.1.3. De rechtmatigheid van de overeenkomst Er zijn meerdere verweren gevoerd die strekken tot niet-ontvankelijkheid van het openbaar ministerie of tot bewijsuitsluiting van de verklaringen van [kroongetuige] , omdat de overeenkomst met [kroongetuige] niet rechtmatig zou zijn. Er is onder meer aangevoerd dat het onmogelijk is om te toetsen of de inhoud van de verklaringen van [kroongetuige] is beïnvloed door eventuele verboden toezeggingen in het kader van de met [kroongetuige] gesloten beschermingsovereenkomst, omdat deze laatste niet toetsbaar of controleerbaar is. Verder zou de uiteindelijke nettostrafeis van acht jaren in de overeenkomst disproportioneel laag zijn en zou het openbaar ministerie op ongerechtvaardigde en onbegrijpelijke gronden hebben afgezien van vervolging van [kroongetuige] in het deelonderzoek Langenhorst . Ook is aangevoerd dat in de overeenkomst verboden beloningen zijn ingebouwd, met name omdat het openbaar ministerie geen ontnemingsvordering indient voor onder meer het door [kroongetuige] wederrechtelijk verkregen voordeel van € 10.000,- voor de moord op [betrokkene 1] , omdat [kroongetuige] een miljoenenschuld die hij aan derden heeft niet meer zal hoeven te betalen omdat hij straks in de anonimiteit verdwijnt en omdat de vader van [kroongetuige] niet wordt vervolgd. Deze beloningen zouden niet openlijk zijn gedeeld met de rechter en de verdediging. Het hof beantwoordt aan de hand van de feiten en omstandigheden die ten tijde van het tot stand komen van de overeenkomst met [kroongetuige] aan de orde waren, de vraag of deze overeenkomst binnen de grenzen van het recht is gebleven. Het hof bespreekt dit aan de hand van de hieronder genoemde onderwerpen. Overeenkomst met kroongetuige in dit geval mogelijk? Het hof beoordeelt allereerst of de overeenkomst met [kroongetuige] dringend noodzakelijk was om de opsporing, voorkoming of beëindiging van feiten mogelijk te maken die anders niet of niet tijdig zou plaatsvinden, of er een redelijke verhouding was tussen het belang van de te verkrijgen informatie en de te leveren tegenprestatie en of de overeenkomst ook overigens binnen de grenzen van het recht is gebleven. Het hof stelt vast dat de verklaringen van [kroongetuige] betrekking hebben op misdrijven als bedoeld in artikel 226g, eerste lid, van het Wetboek van Strafvordering. Het hof is van oordeel dat het openbaar ministerie het op goede gronden dringend noodzakelijk heeft geacht om tot een overeenkomst met [kroongetuige] te komen. [kroongetuige] kon verklaren over een aantal voltooide levensdelicten waarvan de opsporing op een dood spoor was beland en zonder zijn verklaringen niet binnen afzienbare tijd tot resultaat had geleid. Zijn verklaringen betroffen niet alleen vermeende uitvoerders, maar ook vermeende opdrachtgevers. Door de verklaringen van [kroongetuige] is zicht gekregen op een criminele organisatie die als oogmerk had het plegen van liquidaties in opdracht van anderen voor geld en die tot dan toe onder de radar was gebleven. Zijn verklaringen boden veel aanknopingspunten voor nader onderzoek in lopende onderzoeken en voor onderzoek naar zaken die op dat moment nog niet bekend waren bij de politie. Beïnvloeding door beschermingsovereenkomst? Het openbaar ministerie heeft aangevoerd dat vóór het sluiten van de overeenkomst niet over de details van een getuigenbeschermingsovereenkomst met de kroongetuige wordt gesproken. Er wordt alleen toegezegd dat kroongetuigen hulp en steun krijgen om na afloop van de detentie elders een veilig bestaan op te bouwen. De details en de financiële aspecten komen pas aan de orde als de (fictieve) datum van invrijheidstelling van de kroongetuige in zicht komt. Omdat de verklaringen al lang daarvoor zijn afgelegd, kunnen die niet beïnvloed zijn door de beschermingsovereenkomst, aldus het openbaar ministerie. Het hof bespreekt het verweer over de beschermingsovereenkomst in het licht van de zorgplicht die wordt ontleend aan de positieve verplichtingen van het EVRM, aan het burgerlijk recht en aan de in artikel 226l van het Wetboek van Strafvordering neergelegde bepaling. Aan deze zorgplicht wordt in voorkomende gevallen uitvoering gegeven door het maken van afspraken over getuigenbescherming met kroongetuigen. De Staat neemt ook een gedeelte van de verantwoordelijkheid voor de veiligheid van deze persoon op zich door zijn medewerking aan de opsporing te vragen. Uit het samenstel van de wettelijke regeling en de toepasselijke beleidsregels volgt dat ten aanzien van de rechtmatigheid en de doelmatigheid van maatregelen van getuigenbescherming in de strafvorderlijke context aan de strafrechter geen toetsende rol is toebedeeld. De totstandkoming van de afspraak in de zin van artikel 226g, eerste lid, van het Wetboek van Strafvordering en de specifieke maatregelen voor de bescherming van de getuige zijn juridisch twee verschillende trajecten. Hoewel in de afgelopen jaren soms duidelijk is geworden dat er in de praktijk wel degelijk verstrengeling kan bestaan tussen de kroongetuigenovereenkomst en de beschermingsovereenkomst, in die zin dat hoe de kroongetuige de specifieke maatregelen voor zijn feitelijke bescherming ervaart en de bereidheid om te verklaren elkaar kunnen beïnvloeden, en in de literatuur regelmatig wordt gepleit voor een vorm van externe, rechterlijke, toetsing van de beschermingsovereenkomst, biedt de wet hiervoor ook nu nog geen grond. Het openbaar ministerie is niet gehouden de processenverbaal en/of andere voorwerpen betreffende toezeggingen die zijn gedaan in verband met de feitelijke bescherming van de getuige op enig moment bij de processtukken te voegen. Zo een verplichting zou – temeer omdat de huidige wet geen specifieke regeling kent met betrekking tot de afscherming van processtukken in het belang van de veiligheid van de kroongetuige – onverenigbaar zijn met het doel van de bescherming van de getuige en de aard van de daartoe strekkende maatregelen. Het hof wijst er overigens in dit verband op dat [kroongetuige] de kluisverklaringen al heeft afgelegd voordat met hem de in artikel 226g, eerste lid, van het Wetboek van Strafvordering bedoelde afspraak is gemaakt, dus zonder dat hij wist of de afspraak zou worden gemaakt en, zo ja, onder welke voorwaarden, terwijl de details van de toegezegde feitelijke maatregelen voor de bescherming van [kroongetuige] nóg later, pas kort voor het aflopen van de gevangenisstraf worden bepaald. Er is dus geen aanwijzing dat er sprake is van verboden toezeggingen in het kader van de beschermingsovereenkomst, laat staan dat onder invloed van verboden toezeggingen in strijd met de waarheid zou zijn verklaard. Ook overigens is niet gebleken van verboden toezeggingen. Overeenkomst proportioneel? Het hof zal achtereenvolgens ingaan op de omvang van de vervolging van [kroongetuige] en het afzien van vervolging van de vader van [kroongetuige] , de basisstrafeis, de eis en het achterwege laten van een ontnemingsvordering en het feit dat [kroongetuige] een schuld aan derden niet meer zou hoeven te betalen. Bij requisitoir heeft het openbaar ministerie uitgebreid toegelicht dat de beslissing om [kroongetuige] niet te vervolgen in het deelonderzoek Langenhorst ruim na het sluiten van de overeenkomst door de zaaksofficieren naar aanleiding van de resultaten van het opsporingsonderzoek is genomen en dat daarbij niet het opportuniteitsbeginsel is toegepast, maar dat is beslist dat een vervolging in de ogen van het openbaar ministerie geen kans van slagen had.

Deze beslissing was volgens het openbaar ministerie gelegen in het gegeven dat [kroongetuige] – in tegenstelling tot de andere verdachten – heeft duidelijk gemaakt dat hij de moord helemaal niet wilde plegen en ook tijdig is gestopt. Zijn verklaringen hierover acht het openbaar ministerie betrouwbaar en in lijn met andere onderzoeksbevindingen. In de Aanwijzing toezeggingen aan getuigen in strafzaken (hierna: de Aanwijzing) zijn beleidsregels geformuleerd over de toepassing van de artikelen 226g tot en met 226l van het Wetboek van Strafvordering. In de Aanwijzing is geregeld welke toezeggingen aan getuigen toelaatbaar zijn en welke toezeggingen niet. Punt 5.1 van de Aanwijzing bevat een verbod om toezeggingen te doen met betrekking tot de inhoud van de tenlastelegging (bijvoorbeeld het aantal feiten op de tenlastelegging en de zwaarte daarvan). Punt 5.2 bevat een verbod om in afwijking van het geldende opsporings- en vervolgingsbeleid af te zien van actieve opsporing of vervolging van strafbare feiten. Bij de beoordeling door het openbaar ministerie of vervolging van een verdachte voor een bepaald strafbaar feit opportuun is, spelen in ieder geval de aard van het feit, de bewijsbaarheid van het feit en het algemeen belang een rol. Ook in geval van een potentiële kroongetuige is de afweging daarvan bij uitstek een taak van het openbaar ministerie. De rechter die de overeenkomst met een kroongetuige toetst, dient deze afweging in beginsel te eerbiedigen. Het is niet de taak van die rechter om zelf te bepalen voor welke feiten de kroongetuige zou moeten worden vervolgd en welke strafeis bij die vervolging zou passen. Wel dient de rechter, gelet op de geldende wet- en regelgeving, te toetsen of er geen sprake is geweest van onderhandelingen met de getuige over het aantal ten laste te leggen feiten en de kwalificatie daarvan en of niet in afwijking van het geldende opsporings- en vervolgingsbeleid aan de getuige is toegezegd af te zien van vervolging voor bepaalde feiten. In dat geval zou er sprake kunnen zijn van een niet toelaatbare toezegging in de zin van de Aanwijzing. Het hof stelt vast dat is gesteld noch gebleken dat [kroongetuige] en het openbaar ministerie hebben onderhandeld over de ten laste te leggen feiten. Het openbaar ministerie heeft aangegeven dat de vervolgingsbeslissing in het deelonderzoek Langenhorst het resultaat was van intern overleg tussen de zaaksofficieren ruim ná het sluiten van de overeenkomst en dat het resultaat daarvan aan [kroongetuige] is meegedeeld. Ook is niet gebleken dat het achterwege laten van vervolging van [kroongetuige] voor zijn handelingen in het deelonderzoek Langenhorst is te duiden als een niet toelaatbare toezegging. Artikel 226g, tweede lid, van het Wetboek van Strafvordering schrijft voor dat in de op schrift gestelde afspraak met de kroongetuige wordt vastgelegd voor welke strafbare feiten de getuige zelf zal worden vervolgd. Dat betekent dat het openbaar ministerie de strafbaarheid van het feit, de kans op een veroordeling en aspecten van algemeen belang naar de stand van zaken van dat moment moet inschatten. Vanuit een oogpunt van algemeen belang is het niet onbegrijpelijk dat het openbaar ministerie de vervolging van de potentiële kroongetuige beperkt tot feiten waarvoor op dat moment al voldoende bewijs voorhanden lijkt te zijn of waarvoor in ieder geval geldt dat de mogelijkheid van voldoende bewijs na verder onderzoek reëel is. Als het openbaar ministerie een kroongetuige ook zou moeten vervolgen voor feiten waarin de bewijspositie dubieus is of vervolging zeer weinig kans van slagen heeft, zouden de te verwachten veroordeling en de straf(eis) uiterst onzeker worden. Het nuttig effect van de kroongetuigenregeling zou volgens die interpretatie ernstig worden aangetast. Het openbaar ministerie heeft na de totstandkoming van de overeenkomst geoordeeld dat de slagingskans van een vervolging van [kroongetuige] in de zaak Langenhorst te klein was, omdat – kort gezegd – bewijs voor het vereiste opzet op de moord bij [kroongetuige] ontbrak. Het hof constateert dat ook [medeverdachte 2] niet is vervolgd in de zaak Langenhorst en dat er aanwijzingen zijn dat [medeverdachte 2] en [kroongetuige] zich in aanloop naar de liquidatie hebben teruggetrokken. Men kan er over twisten of daardoor het opzet niet is te bewijzen of dat er sprake is van vrijwillige terugtred, maar het hof acht de beoordeling van de slagingskans van een vervolging van [kroongetuige] in de zaak Langenhorst niet onbegrijpelijk. Er is geen sprake van een situatie waarin het niet anders kan dan dat in afwijking van het geldende opsporings- en vervolgingsbeleid aan de getuige is toegezegd van vervolging voor bepaalde feiten af te zien en het achterwege laten van vervolging, achteraf moet worden opgevat als een verkapte verboden toezegging voor het afleggen van verklaringen. Tijdens de behandeling in hoger beroep heeft het openbaar ministerie besloten dat de vader van de kroongetuige, [vader kroongetuige] , niet zal worden vervolgd voor mogelijke betrokkenheid bij strafbare feiten in het dossier Eris. Maar voor een toezegging aan [kroongetuige] dat zijn vader niet zal worden vervolgd voor strafbare feiten in Eris, is geen aanwijzing gevonden. Netto strafeis disproportioneel? Het openbaar ministerie heeft gesteld dat de strafeis niet disproportioneel laag is. Het openbaar ministerie heeft in de overeenkomst de basisstrafeis bepaald op 24 jaren en, bij nakoming van de verplichtingen door [kroongetuige] , toegezegd om 50% hiervan, dus twaalf jaren gevangenisstraf, als straf te eisen. Ook voor de tegen een kroongetuige te formuleren basisstrafeis geldt dat het openbaar ministerie een ruime beoordelingsvrijheid heeft die de rechter heeft te eerbiedigen. Op voorhand kan echter niet worden uitgesloten dat een toegezegde basisstrafeis zo onbegrijpelijk laag is dat het verschil met een reguliere strafeis niet anders kan worden opgevat dan als tegenprestatie voor de door de kroongetuige af te leggen verklaringen. De rechter dient in verband daarmee te toetsen of het openbaar ministerie, gelet op alle omstandigheden van het geval en met inachtneming van zijn ruime beoordelingsvrijheid, in redelijkheid tot de toegezegde basisstrafeis heeft kunnen komen. Het hof kan de rechtmatigheid van de basisstrafeis slechts afmeten aan de feiten die aan [kroongetuige] zijn ten laste gelegd. Zoals gezegd, gaat het om het medeplegen van moord, het voorhanden hebben van wapens, de heling van auto’s en het voorhanden hebben van een valse kentekenplaat. Daarbij zijn ook de feiten in het deelonderzoek Gezicht en deelname aan een criminele organisatie betrokken. Gelet op de ten laste gelegde feiten en de andere omstandigheden van het geval en in aanmerking genomen zijn ruime beoordelingsvrijheid, heeft het openbaar ministerie in redelijkheid tot de toegezegde basisstrafeis kunnen komen. Die basisstrafeis, van 24 jaren gevangenisstraf, is niet zo laag dat deze niet anders kan worden verklaard dan als een verkapte tegenprestatie voor het afleggen van verklaringen. Daarom acht het hof de overeenkomst met [kroongetuige] ook op dit punt niet onrechtmatig. Bij aanvang van de inhoudelijke behandeling in eerste aanleg heeft het openbaar ministerie aangekondigd bij requisitoir een lagere straf te eisen dan in de overeenkomst is toegezegd. Dat is ook gebeurd. De reden was dat sinds de inwerkingtreding van de Wet straffen en beschermen op 1 juli 2021 de periode waarover voorwaardelijke invrijheidstelling wordt verleend niet langer kan zijn dan twee jaren. Ten tijde van het sluiten van de overeenkomst zou een gevangenisstraf van twaalf jaren in beginsel nog een nettostraf van acht jaren betekenen. Daar mocht [kroongetuige] bij het sluiten van de overeenkomst van uitgaan, aldus het openbaar ministerie. Uitgaande van de nieuwe wet betekent een gevangenisstraf van twaalf jaren in beginsel een nettostraf van tien jaren. De inhoud van de overeenkomst bood volgens het openbaar ministerie ruimte om een zodanige gevangenisstraf te eisen dat de kroongetuige netto acht jaren moet zitten.

In eerste aanleg is daarom niet 24 jaren gevangenisstraf als uitgangspunt genomen, maar twintig jaren gevangenisstraf, die met 50% is verminderd tot de uiteindelijke eis van tien jaren (in plaats van twaalf jaren) gevangenisstraf. Het hof stelt vast dat het openbaar ministerie in afwijking van de tekst van de overeenkomst met de kroongetuige een gevangenisstraf van tien jaren in plaats van twaalf jaren heeft gevorderd. Er zijn geen aanwijzingen dat die lagere strafeis eerder aan de kroongetuige was toegezegd. Het openbaar ministerie heeft de afwijking van de in de overeenkomst genoemde bruto-eis gemotiveerd en de rechtbank heeft die motivering beoordeeld en de strafeis overgenomen. Het hof vindt in deze gang van zaken geen aanleiding de overeenkomst met de kroongetuige of de uitvoering daarvan onrechtmatig te achten. Er is geen reden om aan te nemen dat door deze gang van zaken de verklaringen van de kroongetuige zijn beïnvloed of dat op een andere manier rechtens te respecteren belangen van verdachten zijn geschaad. (…) Samenvatting en conclusie De overeenkomst met [kroongetuige] heeft betrekking op feiten als bedoeld in artikel 226g van het Wetboek van Strafvordering. Het openbaar ministerie heeft het sluiten van de overeenkomst op goede gronden dringend noodzakelijk geacht. Uit de omvang van de vervolging, de strafeis en evenmin uit het achterwege laten van een ontnemingsvordering kan worden afgeleid dat aan [kroongetuige] verboden toezeggingen zijn gedaan in ruil voor het afleggen van verklaringen. Ook in onderling verband en samenhang bezien is bij de met [kroongetuige] gemaakte afspraak als bedoeld in artikel 226g van het Wetboek van Strafvordering geen sprake van een overschrijding van de grenzen van proportionaliteit en subsidiariteit. De verweren strekkende tot niet-ontvankelijkheid van het openbaar ministerie in de vervolging van de verdachte of het uitsluiten van de verklaringen van [kroongetuige] van het gebruik voor het bewijs, slagen dus niet .” De bespreking van het eerste middel 14. Het hof heeft de rechtmatigheid van de kroongetuigeovereenkomst beoordeeld en daarbij onder meer vastgesteld dat de verklaringen van [kroongetuige] betrekking hadden op misdrijven als bedoeld in artikel 226g lid 1 Sv. Tevens heeft het hof geoordeeld dat het OM het op goede gronden dringend noodzakelijk heeft geacht om tot de overeenkomst te komen. Een en ander wordt in cassatie niet bestreden. 15. Het hof heeft op het punt van de wijziging van de basisstrafeis vastgesteld dat het OM bij aanvang van de inhoudelijke behandeling in eerste aanleg heeft aangekondigd een lagere straf te zullen eisen dan in de overeenkomst is toegezegd, en dat het OM daadwerkelijk in afwijking van de overeenkomst een gevangenisstraf van tien jaren in plaats van twaalf jaren heeft gevorderd. Het hof heeft vastgesteld dat het OM als reden daarvoor heeft opgegeven dat als gevolg van de inwerkingtreding van de Wet straffen en beschermen het vorderen van een gevangenisstraf van twaalf jaren (50% van de in de overeenkomst opgenomen basisstrafeis) voor [kroongetuige] zou leiden tot een netto gevangenisstraf van tien jaren, terwijl de netto gevangenisstraf ten tijde van het sluiten van de overeenkomst acht jaren zou bedragen. Het OM legde de overeenkomst volgens het hof zo uit dat de inhoud van de overeenkomst ruimte bood om een zodanige gevangenisstraf te eisen dat de kroongetuige netto acht jaren gevangenisstraf moest ondergaan. Het hof heeft vervolgens vastgesteld dat er geen aanwijzingen zijn dat die lagere strafeis eerder aan de kroongetuige was toegezegd, dat het OM de afwijking van de in de overeenkomst genoemde bruto-eis heeft gemotiveerd en dat de rechtbank die motivering heeft beoordeeld en de strafeis heeft overgenomen. Gelet op deze gang van zaken heeft het hof geoordeeld dat er geen aanleiding is ( a ) om de kroongetuigeovereenkomst onrechtmatig te achten, en (b) om aan te nemen dat de verklaringen van de kroongetuige zijn beïnvloed of dat op een andere manier rechtens te respecteren belangen van verdachten zijn geschaad. 16. In de overwegingen van het hof ligt besloten dat het hof, anders dan de stellers van het middel, er niet van uitgaat dat de kroongetuigeovereenkomst van 13 november 2018 is komen te vervallen, maar dat de door de rechter-commissaris als rechtmatig beoordeelde overeenkomst nog steeds geldt. Deze vaststelling acht ik niet onbegrijpelijk. Het hof heeft het betoog van het OM kennelijk aldus opgevat dat het van oordeel was dat gewijzigde omstandigheden – i.c. de wijziging van de vi-regeling die door de gedeeltelijke inwerkingtreding van de Wet straffen en beschermen is ingegaan – reden gaven om uit te gaan van een andere basisstrafeis. De aangepaste basisstrafeis strekt ertoe dat de getuige onder de vigerende vi-regeling eenzelfde gevangenisstraf ondergaat als waartoe de oorspronkelijke basisstrafeis van vierentwintig jaren (onder de vi-regeling die gold ten tijde van de totstandkoming van de overeenkomst) strekte, te weten effectief acht jaren gevangenisstraf. Het OM heeft zich dus geconformeerd aan ‘de geest’ van de overeenkomst. Het hof acht dit toelaatbaar. Het OM mocht van het hof aan de overeenkomst een uitleg gegeven die strookt met de bedoelingen van de partijen zoals die naar buiten toe zijn gebleken. Ik meen dat zulks niet getuigt van een onjuiste rechtsopvatting. 17. Aan het voorgaande doet niet af dat de Hoge Raad – volgens de stellers van het middel – zou hebben geoordeeld dat de wijziging van de vi-regeling “ geen strafverzwaring ” teweeg heeft gebracht. Daarmee wordt het oordeel van de Hoge Raad m.i. niet in een juist perspectief geplaatst. De Hoge Raad heeft immers (‘slechts’) geoordeeld dat de wijziging van de vi-regeling niet kan worden aangemerkt als een wijziging van wetgeving ten aanzien van de strafbaarstelling of de strafbedreiging, zulks op de grond dat “ zowel voor als na de gedeeltelijke inwerkingtreding van de Wet straffen en beschermen de mogelijkheid bestond en bestaat dat de veroordeelde de door de rechter opgelegde gevangenisstraf voor de volledige duur daarvan moet ondergaan .” 18. Voor zover het middel berust op de opvatting dat geen sprake meer is van een afspraak tussen het OM en een kroongetuige, als bedoeld in artikel 226g Sv jo artikel 44a Sr, die aan een rechtmatigheidsoordeel van de rechter-commissaris is onderworpen geweest, faalt het derhalve. 19. Ook faalt het middel voor zover wordt aangevoerd dat de vermindering van de gevorderde straf met méér dan de helft niet toelaatbaar zou zijn. Immers, er is geen sprake van een vermindering van de basisstrafeis met meer dan 50%: het OM is uitgegaan van een lagere basisstrafeis die het vervolgens met 50% heeft verminderd om tot de strafeis in de zaak van de kroongetuige te komen. Ik wijs erop dat het de rechter – en dus ook het OM – vrijstaat om bij de strafoplegging c.q. de eis rekening te houden met de manier waarop de straf ten uitvoer zal worden gelegd. 20. In de overwegingen van het hof ligt verder besloten dat het heeft geoordeeld dat de gewijzigde basisstrafeis niet zo laag is dat deze niet anders kan worden beschouwd dan als een ‘verkapte tegenprestatie’ voor het afleggen van verklaringen. In aanmerking genomen dat het oordeel van het hof dat de oorspronkelijke basisstrafeis van vierentwintig jaren niet disproportioneel was, in cassatie niet is bestreden en gelet op de omstandigheid dat de gewijzigde basisstrafeis als gevolg van de (gedeeltelijke) inwerkingtreding van de Wet straffen en beschermen leidt tot eenzelfde netto-detentietijd die de kroongetuige moest ondergaan, is dat oordeel, ook zonder nadere motivering, niet onbegrijpelijk. Ik merk daarbij bovendien op dat de gewijzigde basisstrafeis zonder 50% korting als gevolg van de gewijzigde vi-regeling zelfs tot een langere netto-detentietijd zou leiden dan de oorspronkelijke basisstrafeis (achttien jaren ten opzichte van zestien jaren). 21.

Gelet op het voorgaande was ten slotte geen nadere motivering vereist van ’s hofs oordeel dat er geen reden was om aan te nemen dat door deze gang van zaken de verklaringen van de kroongetuige zijn beïnvloed of dat op een andere manier rechtens te respecteren belangen van verdachten zijn geschaad. Alle klachten van het eerste middel falen. Het tweede middel 22. Het middel is gericht tegen de beslissing om te volstaan met de constatering van vormverzuimen die zijn begaan bij het onderzoek aan ‘elektronische gegevensdragers en/of geautomatiseerde werken’ (hierna kortweg: gegevensdragers) en het vorderen van verkeers- en locatiegegevens bij aanbieders van elektronische-communicatiediensten (telecomproviders). De constatering van vormverzuimen heeft te maken met een aantal relatief recente uitspraken van het Hof van Justitie van de Europese Unie (hierna: Hof van Justitie), onder meer in de zaken Prokuratuur en Landeck . De overwegingen van het hof 23. Het arrest bevat de volgende overwegingen: “5.2 Het onderzoek aan gegevensdragers en locatiegegevens In het onderzoek Eris zijn diverse mobiele telefoons, computers en andere elektronische gegevensdragers inbeslaggenomen. De politie heeft zich toegang verschaft tot die gegevensdragers en onderzoek gedaan naar de gegevens die daarin zijn opgeslagen of anderszins zijn te vinden. Daarnaast heeft de officier van justitie in het onderzoek Eris verkeers- en locatiegegevens gevorderd, hebben telecomaanbieders toegang verleend tot dergelijke gegevens en heeft de politie ook daarnaar onderzoek gedaan. Naar aanleiding van de rechtspraak van het Hof van Justitie van de Europese Unie (HvJ EU) en de Hoge Raad ziet het hof aanleiding ambtshalve het volgende te overwegen over het onderzoek aan de gegevens in mobiele telefoons, computers en andere gegevensdragers en over het onderzoek aan de verkeers- en locatiegegevens. Het HvJ EU heeft geoordeeld dat een onderzoek naar de gegevens die beschikbaar zijn in een elektronische gegevensdrager, zoals een smartphone, valt onder de reikwijdte van de Richtlijn gegevensbescherming opsporing en vervolging (EU) 2016/680. Deze richtlijn diende uiterlijk op 6 mei 2018 in nationale wetgeving te zijn omgezet. Met de wetgeving waarmee Nederland uitvoering heeft gegeven aan Richtlijn (EU) 2016/680 zijn geen wijzigingen doorgevoerd van het Wetboek van Strafvordering ten aanzien van de regeling van de inbeslagneming van een gegevensdrager en het onderzoek van de gegevens die op of in een (mobiele) gegevensdrager zijn te vinden. In HvJ EU 4 oktober 2024, zaak C-548/21, ECLI:EU:C:2024:830 (Landeck) heeft het hof geoordeeld dat voor het verkrijgen van toegang tot dergelijke gegevens voorafgaande toestemming nodig is van een rechterlijke instantie of een onafhankelijk, niet bij de opsporing betrokken, bestuursorgaan indien er een kans is dat die toegang het mogelijk maakt nauwkeurige conclusies over iemands privéleven te trekken. Richtlijn 2002/85/EG geeft regels over privacy en elektronische communicatie en bepaalt (in artikel 5) dat de lidstaten het vertrouwelijke karakter van elektronische communicatie en daarmee verband houdende persoonsgegevens in de vorm van (historische) verkeers- en locatiegegevens garanderen. Richtlijn 2002/85/EG biedt de lidstaten de mogelijkheid die vertrouwelijkheid te doorbreken voor de bestrijding, opsporing en vervolging van strafbare feiten (zie artikel 15). Daarvoor gelden voorwaarden. De richtlijn betreffende privacy en elektronische communicatie is in Nederland geïmplementeerd in de Telecommunicatiewet. Telecomaanbieders mogen op grond van de Telecommunicatiewet de vertrouwelijkheid van de door hen verzamelde gegevens doorbreken als dit noodzakelijk is in het belang van de voorkoming, opsporing en vervolging van strafbare feiten. In een arrest van 2 maart 2021 heeft het HvJ EU de voorwaarden voor toegang tot bewaarde verkeers- en locatiegegevens verduidelijkt en aangescherpt. De toegang tot historische verkeersgegevens, waaruit (nauwkeurige) conclusies kunnen worden getrokken over de persoonlijke levenssfeer van de gebruiker, moet zijn onderworpen aan een voorafgaande toetsing door een rechterlijke instantie of een onafhankelijk bestuursorgaan. Naar aanleiding van HvJ EU 2 maart 2021, C-746/18, ECLI:EU:C:2021:152 (Prokuratuur) is de Hoge Raad tot het oordeel gekomen dat de onder andere in artikel 126n van het Wetboek van Strafvordering neergelegde bevoegdheden tot het vorderen van verkeers- en locatiegegevens niet in overeenstemming is met de eisen die Richtlijn 2002/58/EG stelt, als de toepassing van de betreffende bevoegdheid meebrengt dat sprake is van een ernstige inmenging in het recht op bescherming van het privéleven en de beslissing tot de toepassing van die bevoegdheid wordt genomen door de officier van justitie. Vereist is in een dergelijk geval – behalve in spoedeisende situaties – dat voorafgaand toezicht door een rechterlijke instantie of door een onafhankelijke bestuurlijke entiteit plaatsvindt. Dit voorafgaande toezicht is niet vereist wanneer het uitsluitend gaat om het verlenen van toegang tot gegevens aan de hand waarvan de betrokken gebruiker kan worden geïdentificeerd, zonder dat de gegevens in verband kunnen worden gebracht met informatie over de tot stand gebrachte communicatie. De Hoge Raad heeft in het arrest HvJ EU 2 maart 2021, C-746/18, ECLI:EU:C:2021:152 (Prokuratuur) aanleiding gezien te bepalen dat als de officier van justitie verkeers- en locatiegegevens wil verkrijgen die meer omvatten dan uitsluitend identificerende gegevens, hij gehouden is een schriftelijke machtiging van de rechter-commissaris te vorderen voor het vorderen van die gegevens. Het hof constateert dat uit de procestukken niet ten aanzien van elke gegevensdrager duidelijk wordt of de rechter-commissaris, de officier van justitie of een andere opsporingsambtenaar deze in beslag heeft genomen. Waar een mobiele telefoon of een andere elektronische gegevensdrager in beslag is genomen door de rechter-commissaris kan er – behoudens aanwijzingen voor het tegendeel – van worden uitgegaan dat met de inbeslagneming is beoogd onderzoek naar de inhoud van deze gegevensdrager te laten doen door de politie en andere door politie en justitie ingeschakelde personen zoals deskundigen van het NFI. De bevoegdheid van de rechter-commissaris tot inbeslagneming biedt in een dergelijk geval de grondslag voor het verrichten van onderzoek aan het inbeslaggenomen voorwerp, ook als dat een meer dan beperkte inbreuk op de persoonlijke levenssfeer meebrengt. Omdat de processtukken niet ten aanzien van elke gegevensdrager duidelijk maken door wie deze in beslag is genomen, moet ermee rekening worden gehouden dat niet alleen de rechtercommissaris maar ook de officier van justitie en andere opsporingsambtenaren elektronische gegevensdragers in beslag hebben genomen. Het hof kan bovendien aan de hand van de processtukken niet vaststellen of de rechter-commissaris – een rechterlijke instantie volgens de rechtspraak van het HvJ EU – per afzonderlijke gegevensdrager toestemming heeft gegeven voor onderzoek aan de daarin beschikbare gegevens, ook als er een kans is dat die toegang het mogelijk maakt nauwkeurige conclusies over iemands privéleven te trekken. Daarnaast moet het hof op grond van de processtukken ervan uitgaan dat de politie zonder voorafgaand toezicht door een rechterlijke instantie of een onafhankelijke bestuurlijke entiteit onderzoek heeft gedaan aan gevorderde verkeers- en locatiegegevens (anders dan uitsluitend identificerende gegevens).

In het geval dat voorafgaande toestemming (in de vorm van een schriftelijke machtiging) van de rechter-commissaris ontbreekt, is er in de zojuist bedoelde gevallen waarin een elektronische gegevensdrager bij het voorbereidend onderzoek tegen de verdachte door de officier van justitie of een andere opsporingsambtenaar in beslag is genomen en onderzoek is gedaan naar de daarin beschikbare gegevens, waarbij er een kans bestaat dat nauwkeurige conclusies over iemands privéleven worden getrokken, en in de gevallen waarin onderzoek is gedaan aan door de officier van justitie gevorderde verkeers- en locatiegegevens (anders dan uitsluitend identificerende gegevens), sprake van een onherstelbaar vormverzuim in het voorbereidend onderzoek tegen de verdachte. De omstandigheid dat de officier van justitie bij het voorbereidend onderzoek tegen de verdachte een vordering heeft gedaan tot het verstrekken van verkeers- of locatiegegevens (anders dan uitsluitend identificerende gegevens) zonder dat van tevoren een machtiging van de rechter-commissaris is verkregen, terwijl die machtiging wel was vereist, levert als zodanig geen grond op voor bewijsuitsluiting (zie HR 5 april 2022, ECLI:NL:HR:2022:475, rov. 6.12.4). Naar het oordeel van het hof heeft hetzelfde te gelden ten aanzien van het vormverzuim dat zonder voorafgaande toestemming van de rechter-commissaris onderzoek is gedaan aan in een gegevensdrager beschikbare gegevens als er een kans is om nauwkeurige conclusies over iemands privéleven te trekken. Van belang hierbij is dat het uitsluiten van de resultaten van dergelijk onderzoek van het gebruik voor het bewijs niet noodzakelijk is om een schending van het recht op een eerlijk proces zoals gewaarborgd door artikel 6 EVRM – en het daarmee overeenkomende artikel 47, tweede lid, van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie – te voorkomen, tenzij door een of meer van de vormverzuimen in het verloop van de strafprocedure complicaties zijn opgetreden die het voeren van de verdediging ernstig hebben bemoeilijkt en die vormverzuimen vervolgens niet in voldoende mate zijn hersteld om het proces als geheel eerlijk te laten verlopen. Dergelijke complicaties zijn door de verdediging niet gesteld en ook overigens niet gebleken. Voor de toepassing van strafvermindering is vereist dat de verdachte door het vormverzuim daadwerkelijk nadeel heeft ondervonden en dat strafvermindering ook in het licht van het belang van het geschonden voorschrift en de ernst van het verzuim is gerechtvaardigd. Strafvermindering laat zich als rechtsgevolg dat geschikt is voor compensatie van door de verdachte ondervonden nadeel, verbinden aan onder meer vormverzuimen waardoor inbreuk is gemaakt op de persoonlijke levenssfeer van de verdachte. De vraag of, en de mate waarin de persoonlijke levenssfeer van de verdachte is geschonden, is daarbij mede bepalend voor de ernst van het verzuim en het door het verzuim daadwerkelijk geleden nadeel. Voor de toepassing van strafvermindering moet het gaan om een voldoende ernstig vormverzuim dat concreet de belangen van de verdachte in de strafzaak heeft aangetast. Als door het vormverzuim in niet meer dan geringe mate inbreuk is gemaakt op het recht op bescherming van de persoonlijke levenssfeer, kan de rechter volstaan met de enkele constatering van dat vormverzuim. (HR 1 december 2020, ECLI:NL:HR:2020:1889, rov. 2.3.2 en 2.3.4.) In het onderzoek Eris gaat het om de verdenking van zeer ernstige strafbare feiten. Het onderzoek is gericht tegen een criminele organisatie die zich zou hebben beziggehouden met het plegen van liquidaties en daarbij gebruikmaakte van PGP-telefoons. Het onderzoeken van de inhoud van inbeslaggenomen gegevensdragers was noodzakelijk. Minder ingrijpende, maar even effectieve mogelijkheden, waren niet voorhanden. De inbreuk op het privéleven van de verdachte verschilt per gegevensdrager. In het geval van gegevens in PGP-telefoons gaat het – als deze bewaard zijn gebleven – voornamelijk om communicatie over de voorbereiding en de uitvoering van ernstige misdrijven en was ook van tevoren duidelijk dat het gebruik van PGP-telefoons alleen diende om criminele activiteiten te verhullen. De kans om dan nauwkeurige conclusies over iemands privéleven te trekken is gering. Bij het onderzoek aan gegevens in andere gegevensdragers dan PGP-telefoons is in het onderzoek Eris, naast talloze gegevens over criminele gedragingen, ook toegang verkregen tot gegevens die niet met criminele activiteiten te maken hebben. Daarbij is de privacy van de verdachte en personen uit zijn directe omgeving zoals gezinsleden (wel) in het geding. Niet is gebleken dat de politie toegang heeft verkregen tot gegevens van grote aantallen willekeurige derden, zoals het geval kan zijn bij het zich toegang verschaffen tot de op een server beschikbare gegevens, in welk geval het nemen van maatregelen ter bescherming van de privacy van derden kan zijn geboden. De gegevens waartoe in het onderzoek Eris toegang is verkregen, betreffen voornamelijk de verdachten zelf en personen uit hun omgeving. Dat door het onderzoek aan de gegevens die in de (onder de verdachte) inbeslaggenomen gegevensdragers beschikbaar zijn en door het onderzoek aan de verkeers- en locatiegegevens inzicht is verkregen in aspecten van het privéleven van de verdachte en eventueel degenen waarmee de verdachte contact had, is onontkoombaar. Het hof is van oordeel dat de ernst van de feiten die in het onderzoek Eris centraal staan het rechtvaardigt dat dit onderzoek is verricht en dat het belang daarvan opweegt tegen de daarmee gepaard gaande schending van de privacy van de verdachte en een beperkt aantal derden. Het hof gaat er dan ook van uit dat, gelet vooral op de aard en ernst van de verdenkingen, de rechter-commissaris voor dit onderzoek voorafgaande toestemming zou hebben verleend als de officier van justitie deze had gevorderd. De verdachte heeft geen verweer gevoerd over de hier door het hof ambtshalve aan de orde gestelde vormverzuimen in het voorbereidend onderzoek tegen de verdachte, die (mogelijk) een inbreuk hebben gemaakt op het recht op eerbiediging van de persoonlijke levenssfeer van de verdachte. De verdediging heeft niet gesteld dat de belangen van de verdachte in de strafzaak door een of meer van de bedoelde vormverzuimen concreet zijn aangetast. Het hof volstaat mede daarom met de enkele constatering dat in het voorbereidend onderzoek tegen de verdachte een of meerdere van de door het hof aan de orde gestelde vormverzuimen zijn begaan. ” Een nadere omschrijving van het tweede middel 24. Het middel komt met (voornamelijk) motiveringsklachten op tegen drie onderdelen van de beslissing van het hof om als reactie op de vastgestelde vormverzuimen te volstaan met de (ambtshalve) constatering ervan. Dat betreft de volgende oordelen: ( a ). de vormverzuimen leveren in beginsel geen grond voor bewijsuitsluiting op; (b). in geval van toegang tot PGP-toestellen is de kans om nauwkeurige conclusies over iemands privéleven te trekken gering, omdat het voornamelijk gaat om communicatie over de voorbereiding en uitvoering van ernstige misdrijven; (c). aangenomen wordt dat de rechter-commissaris voor het onderzoek aan gegevensdragers en naar verkeers- en locatiegegevens toestemming zou hebben verleend als de officier van justitie deze had gevorderd. 25. De stellers van het middel tekenen tot slot aan dat het feit dat ter zitting op dit punt geen verweer is gevoerd, niet aan de verdediging kan worden tegengeworpen, omdat het ‘post-Landeck’-arrest van de Hoge Raad pas ná het bestreden arrest is gewezen. Het juridisch kader: Prokuratuur en Landeck 26. De afgelopen jaren hebben zich op het gebied van de bescherming van persoonsgegevens in het Unierecht ontwikkelingen voorgedaan die van invloed zijn op de normering van bepaalde opsporingsbevoegdheden in het Nederlandse strafprocesrecht. Het Hof van Justitie heeft een aantal uitspraken gedaan over Richtlijn 2002/58/EG, onder andere in de zaak Prokuratuur . Daarnaast deed het Hof van Justitie in de zaak Landeck uitspraak over Richtlijn 2016/680. 27.

In een arrest van 5 april 2022 ging de Hoge Raad in op de gevolgen van de rechtspraak van het Hof van Justitie over Richtlijn 2002/58/EG. Het arrest van de Hoge Raad ziet op de uitleg van de bepalingen die gaan over de bevoegdheid van de officier van justitie tot het vorderen van verkeers- en locatiegegevens (met inbegrip van identificerende gegevens) bij de aanbieder van een communicatiedienst (een telecomprovider, bedoeld in artikel 138g Sv). De Hoge Raad oordeelde dat de rechtspraak van het Hof van Justitie meebrengt dat de officier van justitie die van een telecomprovider verkeers- en locatiegegevens wil vorderen die meer omvatten dan uitsluitend identificerende gegevens, gehouden is éérst een schriftelijke (bij spoed: mondelinge) machtiging van de rechter-commissaris te verkrijgen. Bij zijn beslissing over de daartoe strekkende vordering beoordeelt de rechter-commissaris of daarmee wordt voldaan aan de wettelijke eisen en aan maatstaven van proportionaliteit en subsidiariteit. 28. De uitspraak van het Hof van Justitie in de zaak Landeck gaf de Hoge Raad (bij arrest van 18 maart 2025) aanleiding zijn rechtspraak over opsporingsonderzoek aan gegevensdragers als volgt bij te stellen. Als politie en justitie aan gegevensdragers onderzoek willen verrichten dat een meer dan beperkte inbreuk op de persoonlijke levenssfeer zal teweegbrengen, is daarvoor – behalve in spoedeisende gevallen – voortaan een voorafgaande toetsing door de rechter-commissaris vereist. De rechter-commissaris toetst of de inbreuk die door het onderzoek aan de gegevensdrager op de persoonlijke levenssfeer van de gebruiker wordt gemaakt, gerechtvaardigd is, mede gelet op de ernst van het strafbare feit waarop de verdenking betrekking heeft en het belang van het onderzoek voor de waarheidsvinding. In dit verband wijs ik erop dat het Hof van Justitie overweegt “ dat de ernst van het strafbare feit waarnaar het onderzoek loopt, een van de belangrijkste parameters is bij de toetsing van de evenredigheid van de ernstige inmenging die het gevolg is van de toegang tot de op een mobiele telefoon opgeslagen persoonsgegevens aan de hand waarvan nauwkeurige conclusies kunnen worden getrokken over het privéleven van de betrokkene .” 29. Verder is van belang dat Hoge Raad naar aanleiding van het Prokuratuur -arrest van het Hof van Justitie duidelijk heeft gemaakt dat er geen afwijkende regels gelden voor de sanctionering van vormverzuimen waarmee de verkrijging van verkeers- en locatiegegevens gepaard is gegaan. Hier is artikel 359a Sv onverminderd van toepassing. Ik zie geen reden waarom dat anders zou zijn bij vormverzuimen die zijn begaan bij het onderzoek aan gegevensdragers. 30. Uitgangspunt bij toepassing van de verschillende in artikel 359a Sv genoemde rechtsgevolgen is dat het rechtsgevolg in verhouding moet staan tot (1) de aard, (2) de ernst en (3) de gevolgen van het vormverzuim (d.w.z. het daardoor teweeggebrachte nadeel). Dit betekent dat bewijsuitsluiting slechts plaatsvindt om een schending van het recht op een eerlijk proces te voorkomen of onder bijzondere omstandigheden als rechtstatelijke waarborg bij ernstige schendingen van een strafvorderlijk voorschrift of rechtsbeginsel. Voor toepassing van strafvermindering is vereist dat de verdachte door een voldoende ernstig vormverzuim daadwerkelijk nadeel heeft ondervonden, dat het vormverzuim concreet de belangen van de verdachte in de strafzaak heeft aangetast en dat strafvermindering vanwege het belang van het geschonden voorschrift en de ernst van het verzuim gerechtvaardigd is. De rechter die ambtshalve een vormverzuim constateert en beslist om met die constatering te volstaan, moet dit motiveren. 31. Als het vormverzuim bestaat uit het uitoefenen van een opsporingsbevoegdheid zonder machtiging van de rechter-commissaris, kan de rechter bij zijn beslissing over toepassing van artikel 359a Sv meewegen dat de rechter-commissaris hoogstwaarschijnlijk wel een machtiging zou hebben afgegeven als hem dat tijdig zou zijn gevraagd. Dat zegt immers iets over de aard, ernst en gevolgen van het verzuim. Verder komt bij die beoordeling betekenis toe aan wat de verdachte en zijn advocaat naar voren hebben gebracht, bijvoorbeeld over het wel of niet concreet geleden nadeel. 32. Dat brengt mij tot slot op de stelling dat niet in het nadeel van de verdachte mag of had mogen werken dat over de (ambtshalve geconstateerde) vormverzuimen geen verweer als bedoeld in artikel 359a Sv is gevoerd. De stellers van het middel voeren daartoe aan dat het ‘post-Landeck’-arrest van de Hoge Raad d.d. 18 maart 2025 dateert van ná de bestreden uitspraak d.d. 12 februari 2025. 33. In dit verband merk ik op dat de advocaat-generaal bij het Hof van Justitie al op 20 april 2023 concludeerde in de zaak Landeck . De uitspraak van het Hof van Justitie dateert van 8 oktober 2024 (en is overigens op het punt van de voorafgaande rechterlijke toetsing in lijn met de conclusie). Bovendien dateert het Prokuratuur -arrest van het Hof van Justitie van 2 maart 2021 en formuleerde de Hoge Raad het daarop bijgestelde kader voor de vordering van verkeers- en locatiegegevens bij arrest van 5 april 2022. Deze conclusie en uitspraken zijn dus van (ruim) vóór de sluiting van het onderzoek in de strafzaak tegen de verdachte (op 12 februari 2025). Bij die stand van zaken gaat de in cassatie ingenomen stelling mij te ver. Van een advocaat mag worden verwacht dat hij onder deze omstandigheden in staat is te beoordelen of een verweer over eventuele onrechtmatigheden bij het onderzoek aan gegevensdragers en de vordering van verkeers- en locatiegegevens kans van slagen heeft (en past in de verdedigingsstrategie). De bespreking van het tweede middel 34. In deze zaak is het hof ambtshalve ingegaan op de (on)rechtmatigheid van het door de politie verrichte onderzoek aan gegevensdragers en van verkeers- en locatiegegevens. Het hof overweegt dat ermee rekening moet worden gehouden dat in het opsporingsonderzoek Eris door de officier van justitie of een andere opsporingsambtenaar gegevensdragers in beslag zijn genomen en onderzoek is gedaan naar de daarin opgeslagen gegevens, zonder dat de rechter-commissaris daarvoor een schriftelijke machtiging had afgegeven, terwijl een kans bestond dat daarbij nauwkeurige conclusies over iemands privéleven zouden (kunnen) worden getrokken. Ook gaat het hof ervan uit dat onderzoek is gedaan van verkeers- en locatiegegevens (anders dan uitsluitend identificerende gegevens) die de officier van justitie heeft gevorderd zonder voorafgaand toezicht door een rechterlijke instantie. Waar deze situaties zich hebben voorgedaan in het voorbereidend onderzoek van de strafzaak tegen de verdachte is volgens het hof sprake van onherstelbare vormverzuimen wegens het ontbreken van een schriftelijke machtiging van de rechter-commissaris. Dit oordeel wordt in cassatie niet bestreden, zodat daarvan in het vervolg moet worden uitgegaan. 35. Het hof komt vervolgens tot de beslissing om aan die vormverzuimen géén rechtsgevolg(en) te verbinden. Voor die beslissing geeft het hof de volgende redenen: (i). De omstandigheid dat de officier van justitie bij het voorbereidend onderzoek tegen de verdachte een vordering heeft gedaan tot het verstrekken van verkeers- of locatiegegevens (anders dan uitsluitend identificerende gegevens) zonder dat van tevoren een machtiging van de rechter-commissaris is verkregen, terwijl die machtiging wel was vereist, levert als zodanig geen grond op voor bewijsuitsluiting. Naar het oordeel van het hof heeft hetzelfde te gelden ten aanzien van het vormverzuim dat zonder voorafgaande toestemming van de rechter-commissaris onderzoek is gedaan aan in een gegevensdrager opgeslagen gegevens als dit een kans geeft om nauwkeurige conclusies over iemands privéleven te trekken. (ii). Waar onderzoek is gedaan aan gegevens in PGP-toestellen gaat het voornamelijk om communicatie over de voorbereiding en uitvoering van ernstige misdrijven en was ook van tevoren duidelijk dat het gebruik van PGP-toestellen alleen diende om criminele activiteiten te verhullen.

De kans om op basis daarvan nauwkeurige conclusies over iemands privéleven te trekken, is gering. (iii). In het onderzoek Eris stonden verdenkingen van zeer ernstige strafbare feiten centraal. Het onderzoeken van de inhoud van de in beslag genomen gegevensdragers was noodzakelijk. Minder ingrijpende, maar even effectieve mogelijkheden waren niet voorhanden. Gelet op de aard en de ernst van die verdenkingen waren de privacy-schendingen gerechtvaardigd en moet worden aangenomen dat de rechter-commissaris voor het onderzoek aan gegevensdragers en van verkeers- en locatiegegevens voorafgaande toestemming zou hebben verleend, als de officier van justitie deze had gevorderd. (iv). De verdachte heeft geen verweer gevoerd over de door het hof ambtshalve aan de orde gestelde vormverzuimen in het voorbereidend onderzoek tegen de verdachte, die (mogelijk) een inbreuk hebben gemaakt op zijn persoonlijke levenssfeer. De verdediging heeft niet gesteld dat de belangen van de verdachte in de strafzaak door een of meer van de bedoelde vormverzuimen concreet zijn aangetast. 36. Het onder (i) genoemde oordeel dat de vormverzuimen die aan de orde zijn in beginsel geen grond voor bewijsuitsluiting opleveren, getuigt niet van een onjuiste rechtsopvatting en is niet onbegrijpelijk (zie mijn opmerkingen onder randnummers 29 en 30). In de afwezigheid van een verweer waarmee het tegendeel is bepleit, vind ik de onder (ii) weergegeven overwegingen van het hof evenmin onbegrijpelijk. Deze getuigen bovendien niet van een onjuiste rechtsopvatting. Datzelfde geldt voor de onder (iii) en (iv) beschreven overwegingen van het hof (zie in het bijzonder nog randnummers 31, 32 en 33). 37. Het hof heeft daarmee toereikend gemotiveerd dat kan worden volstaan met de (ambtshalve) constatering van de genoemde vormverzuimen. Ook dat oordeel is niet onbegrijpelijk en getuigt niet van een onjuiste rechtsopvatting. 38. Het tweede middel faalt. Het derde middel 39. Het middel bevat de klacht dat het hof heeft verzuimd te beslissen op het verzoek van de verdachte tot het stellen van de kroongetuige tegenover de getuige [medeverdachte 1] , althans dat de afwijzing van dat verzoek onjuist of onbegrijpelijk is. Het proces-verbaal van de terechtzitting van 21 september 2023 40. De stellers van het middel wijzen ter onderbouwing van hun klacht op de inhoud van het proces-verbaal van de terechtzitting van 21 september 2023. Dit proces-verbaal, p. 43-45, houdt onder meer in: “ De voorzitter stelt [verdachte] in de gelegenheid om de getuige [ [medeverdachte 1] ] vragen te stellen. [verdachte] merkt op: Ik wil de getuige als eerste vragen of hij bij het verhoor van de kroongetuige aanwezig zal zijn. Het verhoor van de kroongetuige is voor mij zeer belangrijk. De kroongetuige heeft veel over mij verklaard. Bijvoorbeeld over mij en [betrokkene 2] wat absoluut niet waar is. Hij zegt ook heel veel over [motorclub] wat absoluut niet waar is. Voor mij is het verhoor van de kroongetuige belangrijk. Als ik hem iets vraag, dan zegt hij dat hij het van de getuige heeft gehoord. De getuige was niet aanwezig bij het verhoor van de kroongetuige. Ik heb het toen nog aan de rechtbank proberen uit te leggen, maar de rechtbank heeft mij toen gezegd dat zij de getuige niet gaan dwingen om te komen. Voor mij is het belangrijk dat ik weet of hij gaat komen. De voorzitter merkt op dat [verdachte] nu aan de getuige kan vragen of de verklaringen van de kroongetuige kloppen; dat hij hem daarover vragen kan stellen. [verdachte] geeft aan: Nee, ik ga eerst de kroongetuige aanvallen, meneer de voorzitter. Neem me niet kwalijk. De voorzitter geeft aan dat de kroongetuige al twee keer is gehoord bij het hof. De getuige vraagt aan [verdachte] : Wil je dat ik bij het verhoor van de kroongetuige aanwezig ben? [verdachte] geeft aan: Als ik hem iets ga vragen, dan kan [medeverdachte 1] zeggen of het klopt. [medeverdachte 1] was zijn patron. De voorzitter merkt op: Het is niet zo dat we bij het verhoor van de kroongetuige gelijk zijn verklaring bij [medeverdachte 1] gaan checken. Die gelegenheid heeft u nu. Wat de kroongetuige in het verleden heeft gezegd en waarvan hij heeft gezegd: “Dat heb ik van [medeverdachte 1] ”, dat kunt u nu bij hem checken. [verdachte] geeft aan: Meneer de voorzitter, neem me niet kwalijk. Ik zie een proces-verbaal van de kroongetuige bij de recherche waarin hij verklaart dat hij mij niet kent. Ik zit in [motorclub] . Ik ben een National Guard van [motorclub] . Hij kent mij niet. Hij vindt mij maar een vies mannetje. Hij noemt mij de moordenaar van [betrokkene 3] . Ik heb die naam ook op het nieuws gehoord. Hij is degene die dat zegt. Als ik hem vragen stel over bepaalde dingen, dan zegt hij: “Dat heb ik van [medeverdachte 1] .” Als [medeverdachte 1] er dan bij zou zijn, dan kunnen we dat gelijk toetsen. De voorzitter merkt op dat het zo niet werkt. [verdachte] geeft aan: Het is moeilijk voor mij om iets te vragen aan [medeverdachte 1] over wat [kroongetuige] over mij heeft verklaard. De voorzitter merkt op: In ieder geval doen we het gewoon in de volgorde zoals we hebben afgesproken. We hebben de kroongetuige gehoord en u kunt nu [medeverdachte 1] daarover vragen stellen. We hebben ook afgesproken dat aan het einde van alle getuigenverhoren de kroongetuige nog een keer terugkomt om iedereen de gelegenheid te geven om de kroongetuige te confronteren met wat alle andere getuigen verklaard hebben. Dat is de afspraak. U kunt nu al wel dingen checken die de kroongetuige in het verleden heeft gezegd. [verdachte] vraagt: Zoals? De voorzitter geeft aan dat hij dat niet weet, dat is aan de verdachte. [verdachte] merkt op: Ik weet precies wat ik moet vragen. Dat zegt niet veel over mij. Daar niet van. De vraag is of [medeverdachte 1] gaat komen op de dag dat de kroongetuige wordt verhoord. Dat is mijn vraag. De voorzitter vraagt aan de getuige of hij al weet of hij bij het verhoor van de kroongetuige aanwezig zal zijn. De getuige antwoordt: Ik treed nooit op de voorgrond. Waarom zou ik? Het enige dat ik kan zeggen is: check het dossier. Jij was er vóór de tijd dat de kroongetuige zegt dat hij alles van mij heeft gehoord. Toen zat jij vast, of niet? Toen zat jij vast toch? De kroongetuige zegt dat hij alles op 18 april 2017 van mij in het park heeft gehoord. [verdachte] merkt op: Toen was ik buiten bro. Je wil de baas zijn van de [groep] en van [motorclub] . Het is nu de tijd om te rolen (fonetisch) broer. Nu moet je gaan praten. Nu moet je een man zijn, bro. Ik ken de kroongetuige niet. Ik zat vast toen hij gearresteerd werd. De getuige antwoordt: Maar waarover? Waarover heb je het? [verdachte] geeft aan: Ik zat vast toen de kroongetuige gearresteerd werd. Jij zei dat ik op vrije voeten was. De voorzitter merkt op dat het niet de bedoeling is om te gaan discussiëren. De getuige merkt op: Wat is er bro? We zitten hier voor niks bro. [verdachte] merkt op: Luister nou eens bro. Ik ben geen Wesley Snipes en ook geen Denzel Washington. Ik heb niets aan een film. Helemaal niets. Laat ik duidelijk zijn hier nu, bro, je moet rolen. Jij bent toch de baas?! (…). ” De bespreking van het derde middel 41. De stellers van het middel brengen naar voren dat de woorden van de verdachte bezwaarlijk anders kunnen worden verstaan dan als een verzoek om de [kroongetuige] en de getuige [medeverdachte 1] tegenover elkaar te stellen. Dit betekent dat een verzoek als bedoeld in artikel 297 lid 1 Sv is gedaan. 42. In het proces-verbaal van de terechtzitting van 21 september 2023 is geen beslissing op een dergelijk verzoek te vinden. Kennelijk heeft het hof de woorden van de verdachte niet opgevat als een verzoek bedoeld in artikel 297 lid 1 Sv. Dat acht ik niet onbegrijpelijk. Ik merk daartoe op dat het proces-verbaal van de terechtzitting uitwijst dat de voorzitter naar aanleiding van de opmerkingen van de verdachte op enig moment uiteen heeft gezet dat de verhoren zouden plaatsvinden in een daarvoor afgesproken volgorde: eerst de kroongetuige, dan [medeverdachte 1] en daarna weer de kroongetuige, dit om iedereen de gelegenheid te geven om de kroongetuige te confronteren met wat alle andere getuigen verklaard hebben.

Hierop heeft de verdachte alleen opgemerkt dat het zijn vraag is of [medeverdachte 1] “ gaat komen op de dag dat de kroongetuige wordt verhoord” . Deze vraag is blijkens het proces-verbaal door de voorzitter opgevat als een vraag van de verdachte aan [medeverdachte 1] , en vervolgens door de voorzitter aan [medeverdachte 1] gesteld. Noch de verdachte, noch zijn aanwezige raadsman heeft vervolgens aangevoerd dat de opmerkingen verkeerd waren begrepen en dat niet een vraag aan [medeverdachte 1] werd gesteld, maar een verzoek aan het hof als bedoeld in artikel 297 lid 1 Sv werd gedaan. Nu het hof het aangevoerde niet hoefde op te vatten als een verzoek als bedoeld in artikel 297 lid 1 Sv, heeft het hof ook niet verzuimd een uitdrukkelijke beslissing op dat verzoek te nemen. 43. Het derde middel faalt. Het vierde middel 44. Het middel bevat de klacht dat het hof heeft verzuimd in het bijzonder de redenen te geven waarom het is afgeweken van een uitdrukkelijk onderbouwd standpunt inhoudende een alternatief scenario dat niet in strijd is met de bewijsmiddelen. Dit houdt in dat uit de aanwezigheid van verdachte’s celmateriaal op een of meer hulzen die op de plaats van de moord op [slachtoffer 1] zijn veiliggesteld, niet kan worden afgeleid dat hij die moord heeft medegepleegd. De verdachte heeft voor de aanwezigheid van dat celmateriaal immers als verklaring gegeven dat dit er bij een andere gelegenheid op moet zijn gekomen nu hij wapens en munitie in handen heeft gehad en patronen heeft verkocht. De pleitnota en de overwegingen van het hof 45. De stellers van het middel verwijzen ter onderbouwing op de inhoud van de op de terechtzitting in hoger beroep overgelegde en voorgedragen pleitnotities. Dit deel van de pleitnota luidt als volgt: “Zaak Charon (…) De rechtbank trekt in haar vonnis enkele onjuiste conclusies: DNA op huls De volgende onjuiste conclusie trekt de rechtbank in 4.3.2.3.5 in combinatie met 4.3.2.4. De rechtbank stelt dat er DNA van cliënt op een huls is aangetroffen. Dit bewijsmiddel maakt vervolgens onderdeel uit van de redenering dat cliënt schutter is geweest. Volgens de verdediging ten onrechte, omdat op basis van dit spoor niets kan worden gezegd over de rol van cliënt met betrekking tot de liquidatie. Ik zal dit nader toelichten. (…) Als we dit vertalen naar de zaak Charon zou uw Hof ook moeten oordelen dat het DNA- mengprofiel op 1 van de hulzen niet per definitie delictgerelateerd is. Voorts merk ik op dat bovenstaande DNA-match zelfs al bekend was begin maart 2017, zijnde een moment dat cliënt in de zaak 13Armonk werd aangehouden en wel op 17 maart 2017. Het dossier 13Penseel werd in september 2017 gesloten, omdat er op dat moment onvoldoende aanknopingspunten bestonden om tot een verdachte te komen. De DNA-match op zichzelf beschouwd, was in ieder geval onvoldoende om cliënt in de zaak 13Penseel als verdachte aan te merken. (…) Ik heb ook gekeken naar het lijstje met bodemstempels van de hulzen die op de PD zijn aangetroffen. Deze worden genoemd op pagina 131 en 132 van het dossier 13Penseel. De hulzen blijken van Russische, Joegoslavische en Hongaarse makelij. Met andere woorden het is een hele bonte verzameling hulzen die op de PD van dit ernstige misdrijf zijn aangetroffen. De raadsman in eerste aanleg heeft hierover ook diverse opmerkingen gemaakt die ik hier niet ga herhalen, maar die in ieder geval niet tot de conclusie leiden , dat [verdachte] vanwege dat DNA mengprofiel ook de schutter is geweest. [verdachte] heeft volgens de voormalig raadsman op 23 maart 2017 reeds verklaard dat hij wel eens wapens en munitie in handen heeft gehad (13Armonk, pagina 02 02 08 en 09). Deze verklaring heeft [verdachte] altijd herhaald. Hij verklaart dus reeds op een moment over wapens en munitie ver voordat hij met de DNA match van 1 maart 2017 geconfronteerd wordt op 12 maart 2020. Dat is het moment dat voor het eerste wordt voorgehouden dat zijn DNA is gevonden op één huls of op hulzen in Charon . Kennelijk is om tactische redenen deze DNA match niet reeds in 13 Armonk/ Arford voorgehouden. Indien men dit eerder aan [verdachte] had voorgehouden en niet pas 3 jaar later, dan had hij wellicht een minder algemene en meer controleerbare verklaring kunnen afleggen. Ook stelt de raadsman in eerste aanleg terecht dat het niet zo hoeft te zijn dat [verdachte] één of meerdere hulzen daadwerkelijk heeft aangeraakt, omdat er sprake kan zijn van secundaire overdracht. Dit kan als de kogels verpakt zijn geweest in bijvoorbeeld een zakje of doek welke door [verdachte] is aangeraakt. Uit het dossier blijkt niet dat hier aandacht aan is besteed of onderzoek naar is gedaan, aldus de raadsman (pagina 27 pleidooi). Ik verwijs verder naar de pagina’s 28 en 29 van het pleidooi in eerste aanleg waarin de raadsman voorbeelden geeft waaruit kan blijken dat [verdachte] inderdaad kogels heeft verkocht en bijvoorbeeld ook op het huisadres van [betrokkene 2] in 13 Armonk een plastic zakje met ongeveer 15 vermoedelijk 9 mm patronen zijn aangetroffen. Dat het OM in hoger beroep stelt (pagina 37 requisitoir) dat de verklaring van [verdachte] vanwege de aanwezigheid van zijn DNA op de huls van één van de dodelijke kogels geen onschuldige verklaring is, ontgaat de verdediging, gelet op bovenstaande, ten enenmale. Tussenconclusie DNA Het aangetroffen DNA-spoor van cliënt op de hulzen kan gezien alle genoemde omstandigheden niet bijdragen aan de conclusie dat dit een daderspoor is en dus onderdeel uitmaakt van de bewezenverklaring. (…) Eindconclusie in Charon Volgens het OM luidt (pagina 33 requisitoir, onderaan) de conclusie: " [verdachte] heeft [slachtoffer 1] doodgeschoten. Hij heeft [betrokkene 4] en de nodige spullen opgehaald. Zijn DNA is aangetroffen op een huls. Op de avond waarop de schutter is betaald beschikt [verdachte] over een flink geldbedrag. En tot slot is hij betrokken bij het in brand steken van de vluchtauto. Ook hij is medepleger van de moord” . Voorzitter, ik mag toch hopen dat u deze kort door de bocht redenering niet gaat overnemen en cliënt gaat veroordelen voor een feit dat hij niet heeft gepleegd. Cliënt heeft van aanvang aan zijn betrokkenheid bij de liquidatie van [slachtoffer 1] ontkend. Cliënt heeft altijd ontkend dat hij een geldbedrag van [medeverdachte 1] heeft gekregen op het verjaardagsfeestje op 1 februari 2017 in [A] . [medeverdachte 1] heeft dienaangaande op 21 september 2023 verklaard dat hij cliënt niet heeft gezien op 1 februari 2017 bij [A] . [medeverdachte 1] kan zich nog wel het telefoontje van [betrokkene 5] herinneren. Over laatstgenoemde wenst de verdediging alleen op te merken, dat deze getuige niet eens zichzelf op de getoonde foto herkende, laat staan dat hij wist dat hij iets met [motorclub] te maken had. Bovendien blijkt uit het berichtenverkeer tussen [betrokkene 6] en [betrokkene 7] in februari 2017 dat [medeverdachte 1] in ieder geval geen geld heeft gegeven die avond aan cliënt. Tenslotte heeft cliënt een aannemelijke en verifieerbare verklaring gegeven over dit geldbedrag (zie mijn opmerkingen in dat hoofdstuk). Nogmaals met klem verwijzend naar de jurisprudentie op het gebied van aanwezigheid van DNA, ook op hulzen, verzoekt de verdediging uw Hof cliënt [verdachte] vrij te spreken in de zaak Charon . ” 46. Het hof heeft, voor zover van belang voor de beoordeling van het middel, het volgende overwogen: “6.3.2. CHARON Het hof leidt uit de inhoud van de bewijsmiddelen de volgende gang van zaken af. (…) 6 3.2.3. Tijdlijn Het hof zal hierna aan de hand van een tijdlijn vaststellen welke gebeurtenissen hebben plaatsgevonden in de periode van 12 januari 2017 tot en met 23 februari 2017. Daarbij zal het zoveel mogelijk duiding geven aan de verschillende gebeurtenissen. Het vaststellen van de tijdlijn acht het hof van belang voor de beoordeling van de ten laste gelegde feiten. (…) Maandag 30 januari 2017 Ongeveer een uur na de ontmoeting tussen [medeverdachte 1] en [betrokkene 8] op 30 januari 2017 beginnen er whatsappgesprekken tussen [medeverdachte 1] en [verdachte] en [medeverdachte 1] en [betrokkene 9] . [medeverdachte 1] zegt dan onder meer dat hij in de Burger King in [stadswijk] is.

Het PGP-toestel met [nummer] straalt op dat moment aan op een zendlocatie in [stadswijk] . Het hof ziet hierin bevestiging dat het PGP-toestel met [nummer] die avond aan [medeverdachte 1] is overgedragen. Dinsdag 31 januari 2017 Op 31 januari 2017 om 01.02 uur straalt de telefoon van [verdachte] een mast aan de [snelweg] in de buurt van [plaats] aan. Dit past bij aanwezigheid van [verdachte] vlak daarvóór in [stadswijk] . Ook vindt vanaf ongeveer 01.00 uur opnieuw contact plaats tussen [medeverdachte 1] en [betrokkene 9] . [medeverdachte 1] geeft aan [betrokkene 9] huisnummer […] en het adres [a-straat] door. Dat is het adres van een vriendin van [medeverdachte 1] met de bijnaam [betrokkene 10] . Rond 01.30 uur meldt [betrokkene 9] dat hij er is. [medeverdachte 1] is daar op dat moment blijkbaar ook aanwezig en vraagt [betrokkene 9] om boven te komen. Dezelfde nacht, om 04.19 uur, komt [slachtoffer 1] terug van zijn ontmoeting met in ieder geval [betrokkene 8] en [betrokkene 11] . [betrokkene 8] kwam die ochtend ook pas rond 05.00 uur thuis, zo blijkt uit een gesprek tussen [medeverdachte 1] en [betrokkene 8] rond 11.30 uur. Ook [betrokkene 11] heeft verklaard dat zij op 31 januari 2017 tot vroeg in de ochtend in [plaats] zijn geweest. [slachtoffer 1] laat bij thuiskomst aan [getuige] zien dat hij een PGP-telefoon heeft gekregen. Gelet op het feit dat hij de PGP-telefoon meteen na thuiskomst laat zien, na een lange ontmoeting met in ieder geval [betrokkene 8] en [betrokkene 11] , concludeert het hof dat [slachtoffer 1] die PGP tijdens die ontmoeting heeft ontvangen. Later die ochtend vertelt [slachtoffer 1] aan [getuige] dat er die avond iets gaat gebeuren. Hij moet een laatste klusje doen. Uit zijn gebaar met zijn hand langs zijn keel maakt [getuige] op dat er iemand dood moest. Het hof concludeert dat het voor [slachtoffer 1] duidelijk moet zijn geweest dat er die avond nog een liquidatie zou plaatsvinden. Dat hij een PGP heeft ontvangen, past daarbij. Rond 16.00 uur vindt er weer chatcontact plaats tussen [betrokkene 8] en [medeverdachte 1] . [betrokkene 8] bericht: “ Hoe laat vraagt ie ” en “ zou je op zijn schrijven kunnen reageren ”. [slachtoffer 1] vertrekt rond 17.00 uur die dag richting [plaats] . Hij ontmoet [betrokkene 8] , [betrokkene 11] en een vierde man op [station] . [betrokkene 8] , [betrokkene 11] en die vierde man waren daarvóór al samen in de stad geweest. In de buurt van [B] lopen ze vervolgens met zijn vieren rond. Daarna gaan zijn ze enige tijd uit elkaar. [slachtoffer 1] en de vierde man gaan de ene kant op en [betrokkene 8] en [betrokkene 11] de andere kant (naar huis). [betrokkene 8] heeft zich toen omgekleed. Dat was tussen 20.00 uur en 21.00 uur. In die tussentijd, om 20.35 uur, bericht [betrokkene 8] aan [medeverdachte 1] dat hij moet texten, want die jongen wacht op hem. Het hof concludeert dat [betrokkene 8] op dat moment wacht op een bericht van [medeverdachte 1] . Eerder die avond, om 18.55 uur, laat [betrokkene 9] in een chat aan [medeverdachte 1] weten dat hij die dag niet mee kan. Dezelfde avond stuurt [medeverdachte 1] aan [betrokkene 10] de volgende berichten: “ Heb je doek en tas voor dat ”, “ Regel dat voor me. En schoon. Dus oppassen ” en “ Doe je tomtom erbij ”. Kort daarop vraagt [medeverdachte 1] aan [betrokkene 12] , zijn broer, of hij nog met [betrokkene 13] is. Ook vraagt hij of ze [betrokkene 14] halen. “ [betrokkene 13] weet. Ze moeten iets daar ophalen. Bij sport. Daarna [betrokkene 10] en dan kom ik naar sport ”, zegt hij erbij. Met “sport” wordt de sportschool van [medeverdachte 1] broer [betrokkene 12] in [plaats] bedoeld. Om 20.30 uur appt [medeverdachte 1] aan [betrokkene 10] : “ kom maar brengen. Ben er ”. [betrokkene 10] antwoordt: “ ik kom. Achter ”. Het hof duidt de activiteiten en contacten in het kader van de voorbereiding van de liquidatie. In die contacten gaat het erom dat men iets moet ophalen bij “sport” en wordt ook [betrokkene 10] genoemd. In het licht van de overige bewijsmiddelen gaat het hof ervan uit dat met “schoon ” wordt bedoeld vrij van sporen en dat bij [betrokkene 10] het moordwapen was gestald. Uit latere PGP-gesprekken die [medeverdachte 1] heeft gevoerd met ‘ [betrokkene 7] ’ en ‘ [betrokkene 15] ’ blijkt dat de organisatie van de opdrachtgever doorgaans zorgde voor “yzers en fietsen”, oftewel wapens en auto ’ s. De conclusie van het hof is dat rond 30 januari 2017 een of meer PGP-telefoons, auto’s en wapens zijn overgedragen vanuit de organisatie van de opdrachtgever aan [medeverdachte 1] en anderen die nauw met hem in contact stonden. [betrokkene 8] , [betrokkene 11] , de vierde man en [slachtoffer 1] treffen elkaar later die avond weer op de [b-straat] . Na wat rondlopen komen ze op [c-straat] . [slachtoffer 1] loopt op dat moment voorop. [betrokkene 8] loopt daarachter en [betrokkene 11] en de vierde man lopen daar weer achter. [betrokkene 8] ziet op dat moment een man op hen afkomen en hij hoort schoten. Hij rent weg, maar ziet bij het omkijken nog dat [slachtoffer 1] in elkaar zakt. [slachtoffer 1] is doodgeschoten. In de directe omgeving van [slachtoffer 1] worden meerdere hulzen aangetroffen. Op drie daarvan wordt DNA aangetroffen met dezelfde kenmerken als het DNA-profiel van [verdachte] (bijnaam: [betrokkene 13] ). De telefoon van [verdachte] straalde om 18.29 uur een mast in [plaats] aan en om 19.53 uur een mast in [plaats] . De eerstvolgende geregistreerde verbinding van de telefoon van [verdachte] is na de liquidatie om ongeveer 00.34 uur (op woensdag 1 februari 2017). Rond hetzelfde tijdstip wordt een aan [betrokkene 2] toegeschreven telefoon geregistreerd. De door beide toestellen daarbij gebruikte masten staan aan of in de buurt van de [a-straat] in [plaats] . Verder is gebleken dat een contact van [verdachte] geprobeerd heeft hem te bereiken maar dat er geen verbinding tot stand kwam. Dat kan erop wijzen dat het toestel geen bereik had of uitgeschakeld is geweest. Van het op 30 januari 2017 aan [medeverdachte 1] overhandigde PGP-toestel * [nummer] zijn mastgegevens geregistreerd. Het toestel straalde om 17.42 uur een mast bij de woning van [medeverdachte 1] in [plaats] aan. Later op de avond werd er met het toestel een datasessie gestart. Daarbij wordt in ieder geval om de twee uren een mast geregistreerd. Dat is een mast die in de twee uur vóór de registratie binnen bereik is geweest van het toestel. Daaruit blijkt dat het toestel is gesignaleerd op een mast nabij de snelweg bij [plaats] en later (tussen 22.16 uur en 00.16 uur op 1 februari 2017) op een mast bij [plaats] . Dat past bij een rit van [plaats] naar de plaats van de liquidatie in [plaats] en bij een rit van [plaats] naar de plek waar de vluchtauto later uitgebrand is aangetroffen. Het PGP-toestel * [nummer] is op 30 januari 2017 aan [medeverdachte 1] overhandigd, maar dat wil nog niet zeggen dat het toestel ook in de nabijheid van [medeverdachte 1] is geweest gedurende die nacht. Uit het dossier blijkt dat het toestel met dit nummer diverse keren door anderen is gebruikt. Zo is het toestel begin februari 2017 in gebruik geweest bij [betrokkene 2] en op 17 maart 2017 onder [verdachte] aangetroffen bij de aanhouding van [verdachte] , [betrokkene 16] en [betrokkene 2] in [plaats] (onderzoek Arford ). Woensdag 1 februari 2017 (…) Op een telefoon van [verdachte] zijn diverse foto’s aangetroffen. Op een van de foto’s zijn onder andere [betrokkene 9] , [betrokkene 16] en [verdachte] te zien. Die foto is genomen op de locatie van het feest, zodat het hof concludeert dat de hiervoor genoemde personen ook op het feest in het restaurant aan [d-straat 1] in [plaats] aanwezig waren. Op een andere foto die op de telefoon van [verdachte] is gevonden, is een stapel bankbiljetten in een toiletruimte te zien. De foto is genomen of verzonden op 1 februari 2017 om 23.36.57 uur. Gelet op het tijdstip van de foto concludeert het hof dat deze foto ook tijdens hetzelfde feest is genomen. Kennelijk beschikte [verdachte] op dat moment over een grote hoeveelheid contant geld.

(…) In de chat van 4 februari 2017 tussen [betrokkene 8] en [medeverdachte 1] komt verder naar voren dat een betaling niet goed is gegaan. [betrokkene 8] vraagt om niet meer te praten over het geld dat laatst ontbrak, “ die 7,5K ”. [medeverdachte 1] zegt dat hij het zal regelen met de grote man. De precieze omvang van dit geldbedrag komt later terug in een chat van 23 februari 2017 tussen [medeverdachte 1] en [betrokkene 17] . [betrokkene 17] vraagt aan [medeverdachte 1] hoeveel hij “ die dag ” heeft gekregen, waarop [medeverdachte 1] aangeeft dat hij geld miste doordat [betrokkene 8] teveel geld had gepakt als mazzel. [medeverdachte 1] bericht aan [betrokkene 17] : “ Hij vroeg me ook om er niet over te praten met jou of jullie. Maar ik miste 4500. Ik nam aan en telde het niet omdat ik blind op hem ging. Gaf hem en zijn vader nog 3000. Als mazzel. En de rest aan head. Toen ik thuis ging tellen was 4500 tekort ”. [betrokkene 17] geeft aan dat hij persoonlijk € 26.500,- heeft afgegeven en dat [medeverdachte 1] wordt genaaid door [betrokkene 8] . [medeverdachte 1] stuurt verder: “Zat op club. Was druk. Hij kwam met die tas. Ik telde niet. Toen vroeg hij of hij een mazzel mocht, hij en zijn pa. Ik zei eigenlijk niet want het is voor head. Maar toen zei ik ok wat willen jullie. Zei hij geeft jij maar (toen vond ik ’t al raar). Daarna zei ok ga na wc en pak 3 eraf. Toen gingen ze weg”. Het hof leidt hieruit af dat [medeverdachte 1] vanuit de organisatie van de opdrachtgever betaald heeft gekregen, dat hij op zijn beurt de schutter heeft betaald en dat [verdachte] die avond over een stapel briefgeld beschikte. Omdat de betaling heeft plaatsgevonden na de liquidatie van [slachtoffer 1] , maar vóór 4 februari 2017 op een avond die [medeverdachte 1] omschrijft als “clubavond”, is duidelijk dat het de feestavond van 1 februari 2017 betreft, waarop twee aan [motorclub] verbonden personen hun verjaardag vierden. (…) 6 3.2.6. De rol van [verdachte] Het hof leidt uit de bewijsmiddelen af dat [verdachte] zich samen met [medeverdachte 1] schuldig heeft gemaakt aan het medeplegen van de moord op [slachtoffer 1] . Zoals het hof hiervoor heeft overwogen, heeft [medeverdachte 1] de opdracht aangenomen om [slachtoffer 1] van het leven te beroven. Op de avond van de moord gaf [medeverdachte 1] omstreeks 19.30 uur de opdracht aan [betrokkene 34] en [verdachte] om [betrokkene 14] [betrokkene 4] op te halen omdat ze “ laat zijn ”. Toen [betrokkene 34] vroeg of ze naar “ [plaats] ” of “ [plaats] ” moeten, antwoordde [medeverdachte 1] : “ Nee. [betrokkene 13] weet. Ze moeten iets daar ophalen. Bij sport. Daarna [betrokkene 10] . En dan kom ik naar sport ”. De verdediging heeft betoogd dat het hier gaat om het afspreken voor een clubavond van [motorclub] , maar die uitleg acht het hof niet voor de hand liggend omdat er in “ [plaats] ” ( [plaats] ) geen clubavonden werden gehouden en ze kennelijk niet naar “ [plaats] ” ( [plaats] ) gingen, waar wel clubavonden werden gehouden. Gelet op het feit dat de liquidatie van [slachtoffer 1] die avond zou plaatsvinden, ligt de uitleg dat dit gesprek betrekking heeft op de voorbereidingen van de liquidatie van [slachtoffer 1] veel meer voor de hand. Ook is de telefoon van [verdachte] slechts geregistreerd in [plaats] , vervolgens onbereikbaar en kort na middernacht weer geregistreerd in [plaats] . Het hof constateert verder dat er DNA-materiaal van [verdachte] is aangetroffen op drie van de hulzen die op de plaats delict zijn aangetroffen en dat [verdachte] op de avond dat de “head” werd betaald op de plaats waar de uitbetaling voor de liquidatie plaatsvond een foto heeft gemaakt van een contant geldbedrag. [verdachte] stelt dat zijn DNA-materiaal op de hulzen terecht kan zijn gekomen omdat hij wel eens patronen verkocht. Ten aanzien van het geld heeft hij verklaard dat hij dit al eerder in zijn bezit had en van plan was om dit geld naar iemand op [geboorteplaats] te sturen. Hij wilde degenen voor wie het geld bestemd was laten zien dat hij het inmiddels in zijn bezit had en binnenkort kon overmaken. Dat laatste wil het hof wel aannemen. Er is ook een foto aangetroffen waaruit blijkt dat hij de volgende dag geld naar [geboorteplaats] heeft overgeboekt. Maar daarmee is nog niet het vreemde tijdstip en de vreemde plaats van het nemen of verzenden van de foto met geld verklaard. Het feit dat [verdachte] de foto van het geld zo laat op de avond op het toilet van het restaurant heeft genomen, wijst erop dat [verdachte] dat geld daar die avond in ontvangst heeft genomen. Dat het gefotografeerde bedrag te gering is als loon voor een liquidatie zegt niets. Gelet op het doel waarvoor de foto is genomen, hoefde [verdachte] - indien hij meer had ontvangen - dat niet kenbaar te maken bij degene aan wie hij een schuld zou inlossen. Ook het feit dat niet exact is komen vast te staan op welk tijdstip die avond en van wie [verdachte] geld in ontvangst heeft genomen, staat niet eraan in de weg vast te stellen dat [verdachte] die avond geld heeft gekregen. Mede in het licht van de hiervoor genoemde feiten en omstandigheden, acht het hof de verklaringen van [verdachte] dan ook niet aannemelijk geworden. Gelet op het feit dat [medeverdachte 1] meerdere keren spreekt over één “head” die is betaald, het feit dat de aangetroffen hulzen afkomstig zijn uit één vuurwapen, het daarop aangetroffen DNA-materiaal van [verdachte] en de foto met het geldbedrag, gaat het hof ervan uit dat [verdachte] bij de uitvoering van de liquidatie van [slachtoffer 1] de schutter is geweest. Verder wijst het hof op de intensieve contacten die [medeverdachte 1] bij de voorbereiding van de liquidatie met [betrokkene 8] , maar ook met [betrokkene 12] , [betrokkene 9] en [verdachte] had. Het hof duidt die activiteiten en contacten in het kader van de voorbereiding van de liquidatie. In die contacten gaat het erom dat men iets moet ophalen bij “sport” en wordt ook [betrokkene 10] genoemd. Het ligt voor de hand dat daar het moordwapen was gestald. In dat verband is het veelzeggend dat de telefoon van [verdachte] rond het tijdstip van de liquidatie niet bereikbaar was en enkele uren na de liquidatie weer verbinding met het netwerk maakte in de buurt van de [a-straat] , waar ook een vriendin van [medeverdachte 1] met de bijnaam [betrokkene 10] woonde. Uit het voorgaande volgt ook dat bij [verdachte] sprake is geweest van voorbedachte raad om [slachtoffer 1] van het leven te beroven. Er was sprake van kalm beraad en er zijn vele momenten geweest waarop van het plan kon worden afgezien. ” De bespreking van het vierde middel 47. Het hof heeft in reactie op het standpunt van de verdediging geoordeeld dat de verklaringen van de verdachte niet aannemelijk zijn. Hierbij heeft het hof (tevens) acht geslagen op (i) de communicatie van [medeverdachte 1] mét en óver de verdachte, (ii) de telefoonregistraties van de verdachte, (iii) de foto van de verdachte met geld – waaruit het hof, gezien de plaats en het tijdstip waarop die foto is gemaakt, afleidt dat de verdachte dat geld die avond heeft ontvangen – en (iv) de omstandigheid dat [medeverdachte 1] meerdere keren spreekt over één ‘head’ die is betaald. De stellers van het middel zij toegegeven dat deze omstandigheden niet direct betrekking hebben op de vraag op welke wijze het celmateriaal van de verdachte terecht is gekomen op drie van de hulzen die op de plaats delict zijn veiliggesteld. Niettemin heeft het hof op grond van een combinatie van omstandigheden, waarvan het aantreffen van verdachte’s celmateriaal op hulzen er slechts één was, m.i. kunnen oordelen dat de verdachte zich samen met [medeverdachte 1] schuldig heeft gemaakt aan het medeplegen van de moord op [slachtoffer 1] , waarbij het hof ervan uitgaat dat de verdachte de schutter was. Daaraan doet niet af dat de verdediging ter terechtzitting een mogelijke andere oorzaak voor de aanwezigheid van verdachte’s celmateriaal op de hulzen heeft geopperd. 48. Het vierde middel faalt. Het vijfde middel 49.

Het middel komt op tegen (de motivering van) de bewezenverklaring van het medeplegen van voorbereidingshandelingen die strekten tot de moord op [betrokkene 18] en [betrokkene 19] ( deelonderzoek Arford ). In het bijzonder wordt aangevoerd dat uit de bewijsvoering niet is af te leiden dat de vermeende voorbereidingshandelingen van 17 maart 2017 strekten tot de moord op [betrokkene 19] . De bewezenverklaring en bewijsvoering in deelonderzoek Arford 50. Ten laste van de verdachte is bewezen verklaard dat hij: “in de periode van 16 maart 2017 tot en met 17 maart 2017 te [plaats] , tezamen en in vereniging met anderen, ter voorbereiding van het misdrijf waarop naar de wettelijke omschrijving een gevangenisstraf van acht jaren of meer is gesteld, te weten moord op [betrokkene 18] en [betrokkene 19] (hetgeen een misdrijf genoemd in artikel 289 Wetboek van Strafrecht oplevert), opzettelijk voorwerpen en vervoermiddelen, te weten: - vuurwapens en - gestolen auto’s bestemd tot het begaan van dat misdrijf, voorhanden heeft gehad; ” 51. Het hof heeft zijn oordeel dat de verdachte zich schuldig heeft gemaakt aan het medeplegen van voorbereidingshandelingen die strekten tot de moord op [betrokkene 19] doen steunen op de bewijsmiddelen zoals vermeld in bijlage 4 van het arrest, waarvan in het bijzonder (met weglating van verwijzingen): “6.1. De aangetroffen chats (…) Proces-verbaal van bevindingen van 26 februari 2021, (…) Brondevice - unieke SIN : AAKX3079NL (inbeslaggenomen bij [medeverdachte 1] ) Veronderstelde datum : 16 maart 2017 Tijdstip [betrokkene 6] [betrokkene 7] (…) Die 2 16.41 Adres [e-straat 1] Vrouw rijdt zwarte golf 6 met zwarte velgen blondje en heeft dochtertje van 2 a 3 jaar Als hij wordt opgehaald door seat zwarte moeten ze allebei of thuis gebracht dan pak je wie je kan of allebei Of een taxi 5 serie nieuwe is een vriend van ze haalt ze ook op soms donker grijze (…) 140 allebei op snelheid 160 (…) Hun kan je ook drive by geven bro (…) Brondevice - unieke SIN : AAKX3079NL (inbeslaggenomen bij [medeverdachte 1] ) Veronderstelde datum : 16 maart 2017 Tijdstip [betrokkene 6] [betrokkene 7] (…) 20.06 En ze komen ook met z'n 2tjes trainen soms maar dan rijden ze van zijn huis na daar of ze spreken daar af (…) Als sportschool klopt of niet klopt hebben we savonds nog (…) Zijn echt boezemmatties dus? (…) Sportschool klopt ook maar is niet dat ze elke dag gaan en weet schema ook niet precies snap je (…) Proces-verbaal van bevindingen van 7 augustus 2019, (…) In het kader van opsporingsonderzoek Eris werd [medeverdachte 1] op 21 november 2018 aangehouden in de woning aan de [f-straat 1] in [plaats] . In de omgeving van deze woning stond de BMW met [kenteken 1] geparkeerd. Uit waarnemingen van observatieteams is gebleken dat deze BMW destijds in gebruik was bij [medeverdachte 1] (onder andere OT.004; OT.026; OT.052; OT.056). In de BMW is een harde schijf van het merk LaCie aangetroffen en inbeslaggenomen. Deze harde schijf is voorzien van het unieke beslagnummer AG03.01.009 en het unieke SIN […] . De harde schijf is vervolgens met de daartoe bestemde forensische onderzoeksapparatuur uitgelezen, waarvan een afzonderlijk proces-verbaal is opgemaakt. Op de harde schijf staan meerdere foto's en video’s van een mobiele telefoon waarop chatgesprekken worden gevoerd via Sky. Met Sky kunnen berichten worden verstuurd, voorzien van encryptie. Een aantal van de foto’s en een video zijn vermoedelijk gemaakt op 16 maart 2017 tussen 19:04 uur en 20:23 uur (…). Dit betreffen foto’s en een video van een chatgesprek tussen een persoon met de (bij)naam ‘ [betrokkene 7] ' en een persoon met de (bij)naam ‘ [betrokkene 6] ’. In deze chat stuurt ‘ [betrokkene 7] ’ een bericht door van een persoon met de (bij)naam ‘ [betrokkene 15] .’. Bij dit bericht van ‘ [betrokkene 15] .’ staat de datum 16 maart 2017. Op (...) 16 maart 2017 om 19:07:13 uur en 19:08:37 uur zijn vervolgens onderstaande foto’s van een mobiele telefoon gemaakt. Foto 1 Foto 2 De man afgebeeld op foto 1 vertoont wat uiterlijk betreft opvallende overeenkomsten met [betrokkene 18] (vorm van het linkeroor, vorm van de neus en ontbreken van haartjes in de linker wenkbrauw). De man afgebeeld op foto 2 vertoont wat uiterlijk betreft sterke overeenkomsten met [betrokkene 19] (vorm en stand van de oren, vorm van de bovenlip en vorm van de neus). 6.2. De aanhouding van verdachten en het aantreffen van goederen Proces-verbaal van verhoor getuige [betrokkene 18] van 17 september 2020, (…) O: In 2017 is er geprobeerd om jou en [betrokkene 20] te liquideren. Er zijn toen drie mensen aangehouden in de buurt van de woning van [betrokkene 33] met automatische wapens en handvuurwapens. (…) V: Naar welke sportschool gingen jullie? A : [D] vlak bij [betrokkene 33] haar huis op loopafstand. (…) Proces-verbaal van bevindingen van 2 oktober 2019, (…) Betreft: Gesprek met [betrokkene 19] Op de vraag of [betrokkene 19] in 2017 wel eens aan de [e-straat] kwam verklaarde hij dat hij [betrokkene 21] in 2017 altijd bij deze woning aan de [e-straat] kwam ophalen met een auto. (…) Proces-verbaal van verhoor getuige [betrokkene 19] van 17 september 2020, (…) V: Naar welke sportschool gingen jullie? A : [D] vlak bij [betrokkene 33] haar huis. Ietsje verderop. (…) Proces-verbaal van bevindingen van 14 augustus 2019, (…) Eerder op die vrijdag 17 maart 2017 omstreeks 14.45 uur waren de eerdergenoemde aangehouden verdachten [betrokkene 16] en [verdachte] door collega's van de eenheid politie [plaats] waargenomen op [g-straat] te [plaats] ter hoogte van een viskraam. Enige tijd later zagen de collega ’s dat de aangehouden verdachte [betrokkene 2] zich bij [betrokkene 16] en [verdachte] voegde. Opvallend tijdens hun verblijf aldaar was dat de verdachte [betrokkene 16] op een gegeven moment ongeveer 15 meter van [betrokkene 2] en [verdachte] ging staan waarna [betrokkene 2] en [verdachte] volop met elkaar in gesprek gingen. Gelijktijdig zag één van de collega's dat de verdachten [betrokkene 2] en [verdachte] tijdens hun gesprek regelmatig naar een bloemenkiosk keken. Deze bloemenkiosk is aan de overzijde van de viskraam gelegen op de kruising [g-straat] met de [h-straat] te [plaats] . Eveneens opvallend is dat in het verlengde van de bloemenkiosk de sportschool [D] aan de [h-straat] te [plaats] is gelegen. Deze sportschool wordt genoemd in één van de eerdergenoemde chatgesprekken als zijnde de sportschool waar de beoogde slachtoffer(s) zou(den) trainen. Vanaf [g-straat] waar [betrokkene 2] en [verdachte] ongeveer gestaan hebben is via de achterzijde van de bloemenkiosk de voorzijde van het gebouw, waarin de sportschool is gelegen, te zien .” 52. Het hof heeft ten aanzien van het bewezen verklaarde verder onder meer het volgende overwogen: “6.3.4. ARFORD Het hof leidt uit de inhoud van de bewijsmiddelen de volgende gang van zaken af. 6 3.4.1. De aangetroffen chats Op 16 maart 2017 vindt er vanaf ongeveer 16.41 uur een PGP-chatgesprek plaats tussen ‘ [betrokkene 6] ’, veredeld als [medeverdachte 1] , en ‘ [betrokkene 7] ’, veredeld als [betrokkene 17] . [betrokkene 17] stuurt een foto en zegt “die 2” en geeft als adres [e-straat 1] . Op een harde schijf die onder [medeverdachte 1] in beslag is genomen staan twee foto’s die op 16 maart 2017 om 19.07 uur en 19.08 uur van een mobiele telefoon zijn gemaakt. Via het genoemde adres komt de politie uit bij [betrokkene 18] , mede omdat zijn vriendin en hun kind op dat adres woonden. [betrokkene 18] herkent zichzelf op een van de door [betrokkene 17] gestuurde foto’s. Zijn vriend [betrokkene 19] herkent zichzelf van de andere foto.

[betrokkene 17] geeft [medeverdachte 1] nog de volgende informatie: “ vrouw rijdt zwarte golf 6 met zwarte velgen blondje en heeft dochtertje 2 a 3 jaar ”, “ niet in die straat staan want hij ziet alles als hij thuis is ”, “ rijdt meestal vanaf de [h-straat] de [i-straat] in na [j-straat] , dan verder na [e-straat] , komt vanaf de [g-straat] meestal! ”, “ hij woont op 3 hoog witte luxa flex daar kan hij heel stiekem door kijken zonder dat je het door hebt bro ”, “ hij gaat meestal via die deur rechts als je in de straat komt rijden soort brandtrapje niet bij de hoofdingang ”, “ hij traint ook bij die [D] bij [h-straat] is 3 min lopen van z’n huis! ”, “ z’n vrouw werkt tot 3 uur ” en “ weet ook waar ze eten in [stadswijk] , tussen 5 en 7 uur ”. [betrokkene 18] herkent zichzelf in deze informatie als de persoon om wie het gaat. Zowel [betrokkene 18] als [betrokkene 19] geeft aan dat er maar één persoon is die over al deze informatie beschikt. Het gaat om een persoon met wie zij tot voorheen dagelijks samen waren en die zij ‘ [betrokkene 25] ’ noemen. [betrokkene 18] wijst [betrokkene 17] op een foto aan als de persoon die hij kent als die ‘ [betrokkene 25] ’. [betrokkene 17] laat aan [medeverdachte 1] weten dat de prijs voor de twee mannen “ 140 allebei op snelheid 160 ” is. [medeverdachte 1] mag deze personen ook een “ drive by geven ”. Volgens [betrokkene 17] stapt “ hij uit voor zijn deur ”, dan moet [medeverdachte 1] “ hem pakken ”. Als ze “ met z’n 3tjes zijn ook ”, dan “ Pak je ze alle 3 ”. [medeverdachte 1] mag hem ook pakken “ als hij naar huis loopt van gym ”. [betrokkene 17] tipt nog dat ze “ in [q-straat] tegen over [D] moeten staan, zie je iedereen erin of eruit rijden ”. Het hof stelt op basis hiervan vast dat [betrokkene 17] via de chat een opdracht tot het liquideren van [betrokkene 18] en [betrokkene 19] uitzet, daarover inlichtingen aan [medeverdachte 1] verschaft en er een prijs van € 140.000,- of € 160.000,- tegenover zet. Later in het chatgesprek laat [betrokkene 17] aan [medeverdachte 1] weten dat het als het “ vandaag niks is dan morgen op scherp ” en dat “ deze binnen nu en paar dagen max klaar moet zijn ”. [medeverdachte 1] antwoordt dat hij het “ morgen 200% doet ”, “ als sportschool klopt of niet klopt hebben we savonds nog ”. Hij “ laat ze morgen hele dag daar zijn ”. Ook noemt [medeverdachte 1] dat ze in een bus kunnen om te ‘timeren’ (observeren) en heeft hij het over een Clio. 6 3.4.2. De aanhouding van verdachten en het aantreffen van goederen Op 17 maart 2017 omstreeks 15.45 uur werden [betrokkene 2] , [verdachte] en [betrokkene 16] bij de ingang van [k-straat] aan [g-straat] tegenover de [D] aan de [h-straat] aangetroffen. Eerst enige tijd [verdachte] en [betrokkene 16] en daarna ook [betrokkene 2] hielden zich daar op en waren met elkaar aan het praten. Daarbij keken [verdachte] en [betrokkene 2] geregeld in de richting van de bloemenkiosk, met in het verlengde daarvan zichtbaar de [D] aan de [h-straat] . Op een gegeven moment liepen zij naar een parkeerplaats en reden zij weg in een gestolen Renault Clio met valse kentekenplaten. De politie heeft hen vervolgens gecontroleerd en daarna aangehouden. Tijdens de fouillering van [betrokkene 16] werd een sleutel aangetroffen van een gestolen Volkswagen Caddy met valse kentekenplaten, die naast de Renault Clio op de parkeerplaats stond. Een Volkswagen Caddy is een bestelauto. In deze bestelauto bevonden zich meerdere wapens: twee automatische aanvalsgeweren (waarvan één met ontbrekende onderdelen) en twee pistolen, een geluidsdemper die op een van de pistolen paste en munitie voor de aanvalsgeweren en de pistolen. Daarnaast bevonden zich in de bestelauto een bivakmuts, een jerrycan en twee flessen motorbenzine. Die omstandigheden hebben alle kenmerken van een voorgenomen liquidatie waarbij de vluchtauto in brand wordt gestoken om eventuele sporen te vernietigen en de opsporing van de daders te bemoeilijken. Op een deel van de goederen is het DNA van [betrokkene 16] en [verdachte] aangetroffen. Ook werd er een tv in de bestelbus aangetroffen. Daarop zat een handafdruk van [betrokkene 2] . De kroongetuige heeft verklaard dat leden van [motorclub] wapens in tv’s verstopten. Ook [betrokkene 2] heeft dat verklaard. Hij heeft in dat verband ook verklaard dat hij zelf wapens inbouwde. Tijdens de fouillering van [verdachte] is een PGP-toestel aangetroffen. Uit de uitgelezen data van dit toestel blijkt dat er op 17 maart 2017 164 berichten zijn gewisseld met een PGPaccount van [medeverdachte 1] . Er zijn ook vlak voor de aanhouding nog berichten gewisseld met dat account. Het hof leidt hieruit af dat [betrokkene 2] , [verdachte] en [betrokkene 16] op 17 maart 2017 bezig waren met de voorbereiding van de liquidatie van [betrokkene 18] en [betrokkene 19] en dat zij daarbij in nauw contact stonden met [medeverdachte 1] , die de opdracht tot het liquideren van deze personen eerder van [betrokkene 17] had aangenomen. In dit verband is ook van belang dat de plek waar [betrokkene 2] , [verdachte] en [betrokkene 16] zijn aangetroffen precies de locatie is die [betrokkene 17] in de chat met [medeverdachte 1] noemt als de plek waar hij moet staan. Dat maakt ook andere aangevoerde scenario’s, waaronder de overdracht van wapens na een filmopname, onaannemelijk. (…) 6 3.4.4. De rol van [medeverdachte 1] (…) Uit de bewijsmiddelen blijkt dat [medeverdachte 1] de opdracht tot het liquideren van [betrokkene 18] en [betrokkene 19] heeft aangenomen via [betrokkene 17] . Hij heeft met [betrokkene 17] besproken hoe en waar deze liquidatie het beste kon plaatsvinden. Hij heeft de opdracht vervolgens uitgezet bij [betrokkene 2] , [verdachte] en [betrokkene 16] . Daarbij heeft [medeverdachte 1] via een PGP-telefoon contact onderhouden met in ieder geval [verdachte] en/of [betrokkene 16] op het moment dat zij in de buurt waren van de plek waar een van de beoogde slachtoffers kon komen en de liquidatie eventueel zou kunnen worden uitgevoerd. (…) 6 3.4.6. De rol van [verdachte] Aan [verdachte] is primair het medeplegen van een poging tot moord ten laste gelegd. Van een strafbare poging is pas sprake als er een begin is gemaakt met de uitvoering van het voorgenomen misdrijf. Daarvoor is vereist dat er een handeling is verricht die direct was gericht op de voltooiing van het delict. Op het moment dat [verdachte] samen met [betrokkene 2] en [betrokkene 16] werd aangehouden, was van een dergelijke handeling nog geen sprake. Dit betekent dat geen sprake is van een strafbare poging. [verdachte] wordt daarom vrijgesproken van het primair tenlastegelegde. Het hof stelt op basis van de bewijsmiddelen vast dat [verdachte] bezig was met de voorbereiding van de liquidatie van [betrokkene 18] en [betrokkene 19] . Hij was samen met [betrokkene 16] en - na enige tijd - ook met [betrokkene 2] aanwezig op de door [medeverdachte 1] besproken plek. Ze hadden op dat moment de beschikking over gestolen voertuigen met valse kentekenplaten en vuurwapens met bijbehorende munitie. In de Volkswagen Caddy waren ook plastic flessen en een jerrycan met benzine voorhanden, die kunnen worden gebruikt om een vluchtauto in brand te steken. [verdachte] heeft verklaard dat hij geen wetenschap had van een voorgenomen liquidatie en dat hij daar ook verder op geen enkele wijze bij was betrokken. Het hof volgt [verdachte] hierin niet. De gedragingen van [betrokkene 2] , [verdachte] en [betrokkene 16] op 17 maart 2017 in combinatie met de PGP-berichten tussen ‘ [betrokkene 7] ’ en ‘ [betrokkene 6] ’ laten geen andere conclusie toe dan dat zij bezig waren om een moord op [betrokkene 18] en [betrokkene 19] voor te bereiden. In de chats tussen [medeverdachte 1] en [betrokkene 17] over de liquidatie van [betrokkene 18] en [betrokkene 19] wordt gezegd dat het “ 200% ” de bedoeling was dat het 17 maart 2017 zou gebeuren en dat [medeverdachte 1] ze daar de hele dag zou laten staan. Daarnaast waren alle benodigdheden voor een liquidatie die dag aanwezig en stonden in ieder geval [verdachte] en [betrokkene 16] via de aangetroffen PGP die dag tot het moment van de aanhouding in contact met [medeverdachte 1] .

Bovendien heeft [verdachte] zich, zoals is vastgesteld in het zaaksdossier Barbera , kort daarvoor samen met onder meer [betrokkene 16] schuldig gemaakt aan het voorbereiden van een andere liquidatie. De stelling van [verdachte] dat hij niet op de hoogte was van de voorgenomen liquidatie wordt weersproken door de bewijsmiddelen. Het verweer dat de aangetroffen wapens ook voor een ander misdadig doel dan een liquidatie gebruikt hadden kunnen worden, kan om dezelfde redenen evenmin slagen. Hierbij is ook van belang dat op geen enkele manier is gebleken of aannemelijk geworden om wat voor ander misdadig doel het dan wel zou gaan. Wettig en overtuigend is bewezen dat [verdachte] zich samen met [medeverdachte 1] , [betrokkene 2] en [betrokkene 16] schuldig heeft gemaakt aan het medeplegen van het voorbereiden van moord, met dien verstande dat hij wordt vrijgesproken van het voorhanden hebben van PGP-telefoons. Omdat niet is komen vast te staan dat deze PGP-telefoons bestemd waren tot het begaan van het misdrijf - de uitvoering van de voorgenomen liquidatie(s) - is niet voldaan aan het vereiste dat het object waarop een in artikel 46 van het Wetboek van Strafrecht genoemde gedraging betrekking heeft, is bestemd tot het begaan van het misdrijf dat is voorbereid (zie HR 7 juli 2020, ECLI:NL:HR:2020:1198). Van belang is tot slot nog dat een onderdeel van de bewezenverklaring het voorhanden hebben van wapens en bijbehorende munitie betreft. Daarvoor is [verdachte] in de zaak 13Armonk in 2017 apart bestraft. Het hof zal daarom, zoals hierna bij de strafmaatoverwegingen nader wordt overwogen, de straf die aan [verdachte] in de zaak 13Armonk is opgelegd in mindering brengen op de straf die het anders van plan was geweest op te leggen. ” De bespreking van het vijfde middel 53. Het middel berust op het uitgangspunt dat de bewijsvoering hoogstens grond biedt voor een bewezenverklaring van voorbereidingshandelingen gericht op de moord op [betrokkene 18] omdat de locatie waar de verdachte op 17 maart 2017 aanwezig was immers de plek was waar slechts één van de beoogde slachtoffers kon komen en waar de liquidatie (enkelvoud) uitgevoerd kon worden. Voor zover al uit de omstandigheid dat [medeverdachte 1] op 16 maart 2017 ook de moord op [betrokkene 19] heeft aangenomen en dat hij heeft aangegeven dat hij het “ morgen 200% doet ” zou kunnen worden afgeleid dat het de bedoeling was om ook [betrokkene 19] op 17 maart 2017 om het leven te laten brengen, kan hieruit niet worden afgeleid dat de opdracht hiertoe bij de verdachte en zijn medeverdachten was uitgezet en dat de voorhanden auto’s en wapens mede bestemd waren voor het plegen van de moord op [betrokkene 19] . 54. Hoewel het hof ten aanzien van de rol van [medeverdachte 1] heeft overwogen dat “ via een PGP-telefoon contact (heeft) onderhouden met in ieder geval [verdachte] en/of [betrokkene 16] op het moment dat zij in de buurt waren van de plek waar een van de beoogde slachtoffers kon komen en de liquidatie eventueel zou kunnen worden uitgevoerd” blijkt uit de weergegeven bewijsvoering dat niet alleen [betrokkene 18] kon komen op de plek waar de verdachte en zijn medeverdachten op 17 maart 2017 aanwezig zijn geweest, maar dat ook [betrokkene 19] daar aanwezig kon zijn. Immers gingen [betrokkene 18] en [betrokkene 19] (soms) samen naar de sportschool [D] aan de [h-straat] . Dit is ook door [betrokkene 17] aan [medeverdachte 1] doorgegeven. Op grond van deze vaststellingen heeft het hof kennelijk geoordeeld dat het voorhanden hebben van de vuurwapens en auto’s op 16 en 17 maart 2017 door de verdachte en zijn medeverdachten, gezien hun kennelijke focus op die sportschool, ook voorbereidingshandelingen opleverden die strekten tot de moord op [betrokkene 19] . Dat oordeel is niet onbegrijpelijk. 55. Het vijfde middel faalt. Het zesde middel 56. Het middel komt met vier deelklachten op tegen (de motivering van) de bewezenverklaring van het medeplegen van voorbereidingshandelingen die strekten tot de moord op [betrokkene 28] ( deelonderzoek Barbera ). In het bijzonder wordt het volgende aangevochten: ( a ) de vaststelling dat " [kroongetuige] heeft verklaard dat [betrokkene 16] (veredeld als [betrokkene 16] ), [betrokkene 13] (veredeld als [verdachte] ) en [betrokkene 22] (veredeld als [betrokkene 2] ) de beoogde uitvoerders waren" en dat "[d]e liquidatie [...] niet [is] doorgegaan omdat de uitvoerders te laat waren door de schuld van [betrokkene 16] ( [betrokkene 16] )" ; (b) het oordeel dat de verklaring van [betrokkene 16] de verklaring van de kroongetuige bevestigt; (c) de vaststelling dat een bestelbus voorwerp is geweest van de voorbereiding van de liquidatie van [betrokkene 28] en dat het de verdachte is geweest die de bestelbus als één van de ‘heads’ (uitvoerders) voorhanden heeft gehad met het oog op die liquidatie; (d) het gebrek aan een (toereikende) respons op het alternatieve scenario over het verblijf van de verdachte in [plaats] op 9 maart 2017 en in [plaats] op 10 maart 2017. De bewezenverklaring en bewijsvoering 57. Ten laste van de verdachte is bewezen verklaard dat hij: “ in de periode van 7 maart 2017 tot en met 9 maart 2017 te [plaats] , tezamen en in vereniging met anderen, ter voorbereiding van het misdrijf waarop naar de wettelijke omschrijving een gevangenisstraf van acht jaren of meer is gesteld, te weten moord op die man uit [plaats] ( [betrokkene 28] ) (hetgeen een misdrijf genoemd in artikel 289 Wetboek van Strafrecht oplevert), opzettelijk een vervoermiddel, te weten - een bestelbus bestemd tot het begaan van dat misdrijf, voorhanden heeft gehad; ” 58. Het hof heeft zijn oordeel dat de verdachte zich schuldig heeft gemaakt aan het medeplegen van voorbereidingshandelingen die strekten tot de moord op [betrokkene 28] , doen steunen op de bewijsmiddelen zoals vermeld in bijlage 4 van het arrest, waarvan in het bijzonder de volgende (met weglating van verwijzingen): “ 5.1. De chatberichten en telecomgegevens van 4 maart 2017 tot en met 12 april 2017 (…) Proces-verbaal van bevindingen van 7 juni 2020, (…) Naar aanleiding van de aangetroffen PGP-chatberichten van 9 maart 2017 zijn de historische verkeersgegevens telefonie van de volgende verdachten geanalyseerd en is er een schema van contacten tussen 4 en 10 maart 2017 opgenomen. De PGP-berichten en de andere telefonische contacten worden hieronder chronologisch weergegeven. 9 maart 2017 Tijdstip Afzender Manier Ontvanger Bericht 00.22 [verdachte] (0852) voicebericht [betrokkene 16] (3742) Hé ben je er al? Gozer zeg me als ie er bent. 00.40 [verdachte] (0852) voicebericht [betrokkene 16] (3742) Hé broer heb ik je die sleutel ook gegeven? Die sleutel? 01.26 [betrokkene 16] (3742) Appt [verdachte] (0852) G i have the key 01.26 [betrokkene 16] (3742) voicebericht [verdachte] (0852) Hé broer ik kijk nu pas op mijn telefoon. Ik was al langer dan een uur geleden in [plaats] . ja toch. Die sleutels heb ik... alles... ja toch. Ik ben thuis. Ik spreek je, ja toch. Hood night. (…) 08.50 [verdachte] (0852) Appt [betrokkene 16] (3742) Als er gevraagd word I got the key (…) 10.38 [verdachte] (0852) Voicebericht [betrokkene 16] (3742) Hé G, je kan gewoon voor parkeren, weetje. Mij appen als je er bent, gewoon daar bij die eh. .. Nee... gewoon parkeren en naar me toekomen. Even naar me toekomen (…) 20.42 [medeverdachte 1] (1974) belt [verdachte] (0852) WhatsApp call 32 sec (…) 20.43 [medeverdachte 1] (1974) belt [verdachte] (0852) WhatsApp call 45 sec (…) 20.49 [medeverdachte 1] (1974) belt [verdachte] (0852) WhatsApp call 0 sec 20.52 [medeverdachte 1] (1974) belt [verdachte] (0852) WhatsApp call 2.11 min (…) 20.54 [betrokkene 6] PGP [betrokkene 15] Veel popo 20.55 [betrokkene 6] PGP [betrokkene 15] Broer ze rijden heen en weer (…) 20.55 [betrokkene 6] PGP [betrokkene 15] Reden langzaam bij bus net (…) 21.00 [betrokkene 6] PGP [betrokkene 15] . Ze kunnen niet te lang meer staan broer. Scotoe is a twee x Iangsgereden pfffff (…) 21.00 [medeverdachte 1] (1974) belt [verdachte] (0852) WhatsApp call 0 sec (…) 21.01 [medeverdachte 1] (1974) belt [verdachte] (0852) WhatsApp call 0 sec (…) 21.08 [betrokkene 15] .

PGP [betrokkene 6] (…) Stuur is foto van ingang van café (…) 21.09 [betrokkene 6] PGP [betrokkene 15] . Ze zitten ervoor in bus bradda (…) 21.10 [medeverdachte 1] (1974) belt [verdachte] (0852) WhatsApp call 0 sec (…) 21.14 [verdachte] (8552) [het hof begrijpt: 0852] belt [medeverdachte 1] (1974) WhatsApp call 0 sec (…) 21.17 [medeverdachte 1] (1974) belt [verdachte] (0852) WhatsApp call 2.02 min (…) 21.18 Vriendin [verdachte] (5502) belt [verdachte] (3582) Basisstation: [u-straat 1] [plaats] 6 sec (…) Op 10 maart 2017 te 01.27 uur maakte [betrokkene 16] gebruik van het basisstation [l-straat] te [plaats] . Het basisstation [l-straat] te [plaats] bevindt zich nabij het verblijfadres van [medeverdachte 1] , [m-straat 1] te [plaats] . (…) 5.4. De bestelbus in bezit van [verdachte] en [betrokkene 16] op 17 maart 2017 Proces-verbaal van aangifte van [betrokkene 24] van 8 maart 2017, (…) Plaats delict : [plaats] Pleegdatum/tijd : Tussen dinsdag 7 maart 2017 te 23.00 uur en woensdag 8 maart 2017 te 06.45 uur Op 8 maart 2017 (...) deed bij mij, verbalisant, telefonisch aangifte, een persoon die mij opgaf te zijn: Achternaam : [betrokkene 24] Voornamen : [betrokkene 24] Hij deed aangifte en verklaarde het volgende (...): Ik ben eigenaar van een bedrijfsauto van het merk Volkswagen, type Caddy, (...) zilver van kleur, voorzien van [kenteken 2] . Op dinsdag 7 maart 2017 omstreeks 23:00 uur heb ik de bedrijfsauto geparkeerd (...) te [plaats] op een openbare weg. Toen ik op woensdag 8 maart 2017 omstreeks 06:45 uur de bedrijfsauto weer in gebruik wilde nemen zag ik dat deze door onbekende(n) was weggnomen. Bijlage goederen Voertuig : Bestelauto Merk/type : Volkswagen Caddy Kleur : Zilverkleurig Chassisnummer : […] Proces-verbaal van bevindingen van 17 maart 3017, (…) Op 17 maart 2017 (...) bevonden wij, verbalisanten, ons (...) te [plaats] . Omstreeks 15.45 uur hoorden wij, verbalisanten, dat er drie personen op [o-straat] in een zwarte Renault Clio zijn gestapt en wegreden in de richting van [g-straat] . Wij hebben het voertuig (...) een stopteken gegeven. Ik (...) maakte contact met de bestuurder [betrokkene 2] . Ik (...) trok middels mijn diensttelefoon de persoonsgegeven van [betrokkene 2] (...) na (…). De bijrijder bleek als volgt te zijn genaamd: [betrokkene 16] . De persoon welke achter de bijrijder zat bleek als volgt te zijn genaamd: [verdachte] . (…) Tijdens de insluitingsfouillering van [betrokkene 16] trof ik (...) een autosleutel van het merk Volkswagen aan. Proces-verbaal van bevindingen van 17 maart 2017, (…) Ik, verbalisant, had op 17 maart 2017 (...) een onderzoek ingesteld op een parkeerplaats aan [o-straat] te [plaats] . Wel zag ik een grijze Volkswagen Caddy met [kenteken 3] achteruit ingeparkeerd staan (...). Dit voertuig stond geparkeerd naast het voertuig met [kenteken 4] , waar de drie verdachten eerder in weggereden waren. Op 17 maart 2017 (...) hoorde ik (...) dat er tijdens de veiligheidsfouillering van verdachte [betrokkene 16] een Volkswagen sleutel aangetroffen was. Ik (...) legde meteen de link aan de Volkswagen Caddy met [kenteken 3] , welke geparkeerd stond op het parkeerterrein [o-straat] . Ik ben onmiddellijk (...) naar het parkeerterrein [o-straat] gereden. Ik zag dat het voertuig reageerde op het indrukken van de sleutelknop. Ter plaatse heeft collega (...) het chassisnummer […] van de genoemde Volkswagen Caddy, welke zichtbaar was vanuit de voorruit, gecontroleerd (…). Proces-verbaal van bevindingen van 30 maart 2017, (…) Op 22 maart 2017 heb ik, verbalisant, (...) een onderzoek verricht aan het hierna genoemde inbeslaggenomen voertuig. Merk/type: Volkswagen Caddy Chassisnummer: […] Ik (...) zag dat het voertuig was voorzien van een geïntegreerd multimedia- en navigatiesysteem (...). Ik zag dat in het navigatiesysteem ingevoerde bestemmingen waren opgeslagen en dat het mogelijk was om door deze lijst te scrollen/bladeren. De lijst met ingevoerde bestemmingen is bijgevoegd aan dit proces-verbaal als ‘bijlage 1’. De laatst ingevoerde bestemming staat in deze lijst bovenaan. Bijlage 1 Ingevoerde bestemmingen uit het navigatiesysteem (...) NEDERLAND [plaats] [p-straat] Proces-verbaal van aangifte van [betrokkene 24] van 29 maart 2017, (…) Op 29 maart 2017 (...) verscheen voor mij, verbalisant, (...) een persoon die mij opgaf te zijn: Achternaam : [betrokkene 24] Voornamen : [betrokkene 24] Hij deed aangifte en verklaarde het volgende (...): Mijn bedrijfsauto voorzien van [kenteken 2] was op 8 maart 2017 gestolen en is door u teruggevonden. U laat mij twee lijsten zien met hierop ingevoerde bestemming van het navigatiesysteem van mijn auto. Eigenlijk kan ik mij op de eerste lijst alleen de eerste bestemming [p-straat] in [plaats] niet herinneren. De andere heb ik ingevoerd. Proces-verbaal van bevindingen van 9 oktober 2018, (…) Café [C] is gevestigd aan de [p-straat 1] te [plaats] . Proces-verbaal van verhoor getuige [kroongetuige] van 15 januari 2018, (…) A : Van [medeverdachte 2] [het hof begrijpt: [medeverdachte 2] ] heb ik gehoord dat hij foto’s moest maken van café [E] of [C] aan de [p-straat] te [plaats] . A : Ik heb er toen lange tijd niets over gehoord. Daarna heb ik [medeverdachte 1] een keer gevraagd waarom [medeverdachte 2] foto’s moest maken. [medeverdachte 1] zei dat ze iemand gelokt hadden daarheen voor een liquidatie. Dat was mis gegaan. De mensen van [medeverdachte 1] waren te laat gekomen. Daarna had [medeverdachte 2] foto’s gemaakt en die hadden ze gebruikt om aan te tonen dat het slachtoffer niet was komen opdagen. Later ben ik vast komen te zitten in [plaats] en toen kwam ik [betrokkene 26] tegen. Hij beaamde mij toen dat ze een liquidatie moesten doen (...) en dat ze te laat waren gekomen door zijn schuld. [betrokkene 26] was toen met [betrokkene 13] en [betrokkene 22] . Proces-verbaal van verhoor getuige [kroongetuige] van 7 mei 2019, (…) V: Wat legde [medeverdachte 1] jou dan uit? A : Ja, toentertijd hadden wij een gesprek, ik weet niet meer precies, toen vertelde hij mij, dat er een liquidatie moest plaatsvinden. V: Moest die nog plaatsvinden? A : Ja, daar zou op dat moment een liquidatie moeten plaatsvinden, alleen die jongens waren laat. Maar eigenlijk is de liquidatie niet doorgegaan, wat ik dan begrepen heb, vanuit meerdere mensen uiteindelijk, is dat ze gewoon te laat waren. V: Want jij zegt, daar heb ik naar gevraagd bij hem? A : Ja, daar heb ik het met hem over gehad. En ik heb het ook van ehh... ja... hoe heet hij nou... van [betrokkene 16] . .. [betrokkene 16] heb ik ook nog een keer gesproken in detentietijd en die vertelde mij, dat ze te laat waren door hém. En dat daardoor die liquidatie niet plaatsgevonden had. V: Hoe reageerde [medeverdachte 1] daarop? A : (...) en toen heeft hij mij verteld, van exact... er was een liquidatie bezig, alleen die jongens waren te laat en er waren al wat foutjes gemaakt, zei-die, met vorige acties, waar ze mee bezig waren, dus hij zegt, het kwam niet sterk over, dus we moesten laten zien, dat we er waren en dus heb ik het verhaal gedraaid, dat die persoon zeg maar, niet op is komen dagen, maar eigenlijk waren ze gewoon te laat. V: Wie waren te laat? A : Nou ja, hij heeft mij nooit verteld wie... alleen ik heb zelf van [betrokkene 16] begrepen, dat hij te laat was, dat het door hém kwam. En wat ik van hem begrepen heb, was dat met [betrokkene 22] en [betrokkene 13] . V: En dat heb je weer van [betrokkene 16] ? A : Dat heb ik van [betrokkene 16] ja. Proces-verbaal ter terechtzitting van de rechtbank Midden-Nederland van 1 oktober 2021, waarin is opgenomen als verklaring van verdachte [betrokkene 16] : De oudste rechter bevraagt verdachte [betrokkene 16] (…). Heeft u ooit met de kroongetuige gesproken over dat u te laat was in [plaats] ? Ja, dat was bij het eerste gesprek met [kroongetuige] in de PI. Hoe ging dat gesprek? Hij begon ermee van heb je het gehoord of gezien. Ik weet niet precies hoe hij dat heeft benoemd, maar over die moord op [bijnaam] in het café. Ik zei daar weer terug op, waar heb je het over, welke [bijnaam] , wie, wat.

Hij zei tegen mij, doe nou niet alsof je het niet weet, ik heb het al gehoord jongen, jij was toch degene die daar te laat was. En ik zei toen tegen hem, ja, [kroongetuige] ik was degene die te laat was. ” 59. Het hof heeft ten aanzien van het bewezen verklaarde verder onder meer het volgende overwogen: “6.3.3. BARBERA Het hof leidt uit de inhoud van de bewijsmiddelen de volgende gang van zaken af. Anders dan de rechtbank laat het hof bij dit deelonderzoek de verklaringen van [kroongetuige] niet volledig buiten beschouwing. Het hof zal echter uitsluitend die onderdelen uit de verklaringen van [kroongetuige] voor het bewijs gebruiken die in voldoende mate worden ondersteund door andere bewijsmiddelen. [kroongetuige] is niet zelf betrokken geweest bij dit misdrijf en heeft zijn wetenschap daarvan alleen van horen zeggen. Ook blijkt [kroongetuige] niet van alles volledig en juist op de hoogte te zijn. Zo geeft hij in zijn verklaringen aan dat het beoogde doelwit “ [bijnaam] ” was, met wie het latere [slachtoffer 2] (onderzoek Lis) wordt bedoeld, terwijl het in deze zaak (zoals hierna wordt besproken) gaat om [betrokkene 28] als het beoogde slachtoffer. Dat [kroongetuige] zich op sommige onderdelen vergist of dingen door elkaar haalt, doet echter zonder meer niet af aan de betrouwbaarheid van zijn verklaringen op andere onderdelen. 6 3.3.1. Het uitlokken van een liquidatie Op 5 maart 2017 vindt er een PGP-chatgesprek plaats tussen ‘ [betrokkene 6] ’, veredeld als [medeverdachte 1] , en het account ‘ [betrokkene 15] ’, veredeld als [betrokkene 27] . [betrokkene 27] vraagt aan [medeverdachte 1] of “ ze die man in [plaats] willen doen ”. [medeverdachte 1] antwoordt hierop bevestigend. [betrokkene 27] geeft [medeverdachte 1] te kennen dat hij het gaat opzetten. [medeverdachte 1] laat aan [betrokkene 27] weten dat ze klaarstaan. Het hof stelt op basis van dit chatgesprek vast dat ‘ [betrokkene 6] ’ en ‘ [betrokkene 15] ’ bezig zijn geweest met een voorgenomen liquidatie, waarvan het beoogde slachtoffer “ die man in [plaats] ” was. Het hof gaat er, zoals hierna nog wordt overwogen, van uit dat het hierbij gaat om [betrokkene 28] . De liquidatie heeft niet plaatsgevonden. Op 9 maart 2017 vanaf 21.42 uur neemt ‘ [betrokkene 7] ’, veredeld als [betrokkene 17] , [betrokkene 27] aan het PGPchatgesprek, op het moment dat duidelijk is dat de voorgenomen liquidatie van [betrokkene 28] is mislukt. Het hof leidt uit de inhoud van deze en daarna gevoerde chats af dat [betrokkene 17] samen met [betrokkene 27] de opdracht heeft gegeven tot de liquidatie van [betrokkene 28] . Allereerst blijkt uit het chatgesprek dat op 9 maart 2017 vanaf 21.42 uur wordt gevoerd dat [betrokkene 17] op de hoogte is van de voorgenomen liquidatie van [betrokkene 28] . [betrokkene 17] zegt tegen [medeverdachte 1] dat het niet mis mag gaan. [medeverdachte 1] antwoordt hierop dat [betrokkene 17] “ [betrokkene 15] ” het moet laten uitleggen. [medeverdachte 1] stuurt vervolgens naar [betrokkene 27] dat hij het “ [betrokkene 30] ” moet uitleggen. [medeverdachte 1] laat nog wel aan [betrokkene 17] weten dat hij vindt dat de “ [betrokkene 29] ” het niet goed heeft gedaan en hij vraagt zich af hoe dat kan terwijl “ jullie ” hem betalen. [medeverdachte 1] geeft vervolgens aan naar de “ heads ” te gaan om ze te bedaren. Een paar uur na de mislukte liquidatie vraagt [medeverdachte 1] aan [betrokkene 27] wat hij de “ heads ” kan zeggen. [betrokkene 27] antwoordt hierop dat er morgen wat “ pap ” [het hof begrijpt: geld\ wordt gestuurd voor de moeite en dat [medeverdachte 1] dat dan kan delen. [medeverdachte 1] vindt dit goed. In de nacht van 10 op 11 maart 2017 vraagt [medeverdachte 1] aan [betrokkene 17] wat het adres is. [betrokkene 17] antwoordt hierop: “ [r-straat] kruising [s-straat] ”. [medeverdachte 1] zegt tegen [betrokkene 17] dat hij iemand stuurt en geeft dat adres vervolgens via WhatsApp aan [betrokkene 9] door. [betrokkene 17] vraagt aan [medeverdachte 1] of het klopt dat “ [betrokkene 15] ” “35” heeft afgesproken. [medeverdachte 1] antwoordt hierop: “ Ja ik zei voor jullie 21500. Geef ik heads de rest ”. [medeverdachte 1] laat aan [betrokkene 17] weten dat de persoon die hij heeft gestuurd er staat. [betrokkene 17] antwoordt om 00.25 uur dat hij het al heeft gegeven. [betrokkene 9] is die nacht om 00.05 uur door de politie op de [r-straat] in [plaats] gecontroleerd. In hetzelfde gesprek vraagt [medeverdachte 1] aan [betrokkene 17] of [betrokkene 17] het redelijk vindt. [betrokkene 17] antwoordt dat dit de eerste keer is en “ die man heeft nog niet van je gehoord maar zodra er progres volgt zal je zien heb het je al eens verteld geef me 2 snel en je zal geen geld problemen hebben broer! ”. Vervolgens antwoordt [medeverdachte 1] : “ Dank voor het gebaar mijn broer. We staan aan je zij. Sorry dat we je niet konden geven watje hoorde te krijgen, maar ik hoop dat er nog een kans volgt om deze voor u naar Satan te sturen.. gr mijn broer ”. Uit een chatbericht tussen [medeverdachte 1] en [betrokkene 17] van 18 februari 2017 blijkt dat er voor een geslaagde liquidatie € 70.000,- aan [medeverdachte 1] wordt betaald door de organisatie waar [betrokkene 17] [betrokkene 27] van uitmaakte. Uit het feit dat [medeverdachte 1] in het deelonderzoek Barbera geld krijgt voor de moeite, leidt het hof af dat [medeverdachte 1] ook voor de moord op het beoogde slachtoffer een geldbedrag in het vooruitzicht is gesteld. Het hof leidt uit bovengenoemde feiten en omstandigheden af dat [betrokkene 27] en [betrokkene 17] gezamenlijk [medeverdachte 1] hebben geprobeerd te bewegen tot het liquideren van het beoogde slachtoffer door [medeverdachte 1] een geldbedrag in het vooruitzicht te stellen. Uit wat het hof hierna overweegt over de uitvoering van de liquidatie, blijkt dat in het kader van de uitlokking ook aan [medeverdachte 1] is verteld waar het slachtoffer op het moment van de voorgenomen liquidatie zou zijn, dat het over een Marokkaanse man uit [plaats] gaat die [betrokkene 28] heet, dat hij lang en kaal is en dat hij in een Mazda rijdt. 6 3.3.2. Het beoogde slachtoffer In de politiesystemen gaven de zoektermen ‘ [betrokkene 28] ’, ‘ [plaats] ’ en ‘Mazda’ een hit op [betrokkene 28] . [betrokkene 28] heeft van 24 januari 2017 tot en met 26 november 2018 een Mazda op naam gehad. In 2017 was hij kaal en hij is 1.80 m lang. [betrokkene 28] heeft zowel de Nederlandse als de Marokkaanse nationaliteit en wordt in verband gebracht met de handel in harddrugs. Het hof leidt uit deze feiten en omstandigheden af dat [betrokkene 28] het doelwit van de beoogde liquidatie op 9 maart 2017 was. Dat [betrokkene 28] niet heeft verklaard of hij op 9 maart 2017 in [plaats] is geweest, doet daaraan niet af. 6 3.3.3. De plaats van de voorgenomen moord Op 4 maart 2017 heeft [medeverdachte 1] aan [betrokkene 31] gevraagd wat het adres is van café [C] en of dit café nog open is voor publiek. Café [C] was gelegen aan de [p-straat 1] in [plaats] . In dit café werden tot januari 2017 de clubbijeenkomsten van de afdeling [plaats] van [motorclub] gehouden. In de avond van 9 maart 2017 heeft [medeverdachte 1] contact met [medeverdachte 2] . Om 19.33 uur laat [medeverdachte 2] aan [medeverdachte 1] weten dat hij thuis is op de [t-straat 1] in [plaats] en dat dat vlakbij het café is. [medeverdachte 2] vraagt aan [medeverdachte 1] wat ze rijden en of hij thuis of bij het café moet wachten. [medeverdachte 1] antwoordt hierop dat [medeverdachte 2] ze vanzelf ziet en dat hij thuis op ze moet wachten. Om 20.42 uur vraagt [medeverdachte 2] aan [medeverdachte 1] of hij al wat weet. [medeverdachte 1] antwoordt hierop om 20.45 uur dat [medeverdachte 2] moet wachten. Daarna zijn er tussen [medeverdachte 1] en [medeverdachte 2] nog (al dan niet gemiste) telefoonoproepen waarvan de inhoud niet bekend is geworden. Uit de hierna te bespreken chatberichten tussen [medeverdachte 1] en [betrokkene 27] blijkt dat het beoogde doelwit bij een café zou komen. Het hof leidt uit deze feiten en omstandigheden af dat het de bedoeling was dat [betrokkene 28] op de avond van 9 maart 2017 in of in de buurt van café [C] in [plaats] zou worden geliquideerd.

6 3.3.4. De voorbereidingshandelingen voor de (mislukte) liquidatie (…) 6 3.3.4.2. Beoogde uitvoerders van de moord en gebruik bestelbus Uit de telecomgegevens van 9 maart 2017 blijkt dat [medeverdachte 1] ten tijde van het ter plaatse komen van het doelwit en het hierover chatten met [betrokkene 27] voornamelijk telefonisch contact had of probeerde te hebben met [verdachte] . Dit is het geval om 20.42 uur, 20.43 uur, 20.49 uur, 20.52 uur, 21.01 uur, 21.10 uur, 21.14 uur en 21.17 uur. Om 21.18 uur straalde een toestel van [verdachte] aan op de mast [u-straat 1] in [plaats] . In het chatgesprek van 9 maart 2017 stuurt [betrokkene 27] om 21.08 uur: “ Stuur is foto van ingang van cafe ”. [medeverdachte 1] antwoordt met “ Ze zitten ervoor in bus ”. Op 17 maart 2017, acht dagen na het moment van deze mislukte liquidatie, worden [betrokkene 2] , [verdachte] en [betrokkene 16] aangehouden. [betrokkene 16] heeft dan een sleutel van een Volkswagen Caddy, een bestelbus, bij zich. Deze auto is in de nacht van 7 op 8 maart 2017, twee dagen vóór de mislukte liquidatie van [betrokkene 28] , in [plaats] gestolen. In het geïntegreerde navigatiesysteem van deze Volkswagen Caddy stond het adres [p-straat] in [plaats] als de laatst ingevoerde bestemming. De eigenaar heeft verklaard dat hij zich niet kan herinneren dat hij dit adres heeft ingevoerd. De andere in het navigatiesysteem aangetroffen bestemmingen heeft hij (wel) ingevoerd. In de nacht van 8 op 9 maart 2017 hebben [verdachte] en [betrokkene 16] whatsappcontact met elkaar. Het gaat erover of [verdachte] een sleutel aan [betrokkene 16] heeft gegeven. [betrokkene 16] geeft aan de sleutel te hebben. [verdachte] noemt nog dat als [betrokkene 16] ernaar wordt gevraagd, hij moet zeggen dat [verdachte] de sleutel heeft. Over de inhoud van deze berichten hebben [verdachte] en [betrokkene 16] geen aannemelijke verklaring afgelegd. Gelet op alle overige feiten en omstandigheden in dit dossier, in onderlinge samenhang bezien, gaat het hof er daarom van uit dat het hier gaat om de sleutel van de Volkswagen Caddy. Uit de telecomgegevens van 9 maart 2017 blijkt dat [verdachte] en [betrokkene 16] in de ochtend met elkaar hebben afgesproken. [betrokkene 16] appt om 10.09 uur naar [verdachte] dat hij nu de deur uit is. Om 10.38 uur laat [verdachte] aan [betrokkene 16] weten dat [betrokkene 16] “ gewoon voor kan parkeren ” en dat hij dan naar [verdachte] toe moet komen. Om 18.35 uur straalt een toestel van [betrokkene 16] aan op de mast [u-straat 1] in [plaats] . Zoals al gezegd, straalt een telefoon van [verdachte] kort na het moment van de beoogde liquidatie ook op deze mast aan. Op 10 maart 2017 om 01.27 uur straalde een telefoon van [betrokkene 16] aan op de mast [l-straat] in [plaats] . Deze mast bevindt zich in de nabije omgeving van de woning van [medeverdachte 1] aan de [m-straat 1] in [plaats] . Nu niet aannemelijk is geworden dat [verdachte] en [betrokkene 16] een ander adres hebben bezocht, gaat het hof ervan uit dat zij toen in [plaats] een ontmoeting met [medeverdachte 1] hebben gehad. Uit de telecomgegevens die zich in het dossier bevinden blijkt niet dat [verdachte] en [betrokkene 16] zich op de avond van 9 maart 2017 op enig moment in de nabijheid van café [C] hebben bevonden. De raadslieden van [verdachte] en [betrokkene 16] hebben gesteld dat dit tot vrijspraak zou moeten [plaats] . In dat verband hebben zij aangevoerd dat [betrokkene 16] en [verdachte] ook op andere avonden in maart 2017 in [plaats] waren waarbij hun telefoons de zendmast aan de [u-straat 1] aanstraalden. Uit het enkele feit dat zij ook op de avond van 9 maart 2017 in [plaats] waren, kan dus geen betrokkenheid bij het tenlastegelegde worden afgeleid, aldus de verdediging. Het hof acht op basis van de telecomgegevens van (het tijdstip van) de contacten tussen [verdachte] en [medeverdachte 1] , de feiten en omstandigheden met betrekking tot de Volkswagen Caddy en het gegeven dat [verdachte] en [betrokkene 16] op 9 maart 2017 na de mislukte liquidatie samen naar [medeverdachte 1] zijn gereden, in samenhang met het feit dat zij die avond in [plaats] waren, wettig en overtuigend bewezen dat zij betrokken waren bij de uitvoering van het plan om [betrokkene 28] van het leven te beroven. Dat zij op andere avonden in die periode ook in [plaats] waren en dat niet blijkt dat hun telefoons zich in de directe nabijheid van café [C] hebben bevonden, staat een bewezenverklaring niet in de weg. Die gegevens sluiten niet uit dat de liquidatie niet is doorgegaan omdat de beoogde schutters niet op tijd ter plaatse – bij café [C] – waren. Het hof gaat ervan uit dat [verdachte] en [betrokkene 16] de beoogde schutters voor de liquidatie van [betrokkene 28] waren en dat zij de genoemde bestelbus voorhanden hebben gehad om te gebruiken bij de voorgenomen liquidatie van [betrokkene 28] . Het hof heeft daarbij gelet op het gegeven dat [medeverdachte 1] op het moment van de beoogde liquidatie veelvuldig chatcontact had met [betrokkene 27] en later ook met [betrokkene 17] over de uitvoering van de liquidatie en dat [medeverdachte 1] op datzelfde moment met zijn normale telefoontoestel continu contact zocht of heeft gehad met [verdachte] . Het hof gebruikt in dit verband ook de verklaring van [kroongetuige] voor het bewijs. [kroongetuige] heeft op verschillende momenten zowel bij de politie als op de zitting verklaard dat hij van [medeverdachte 1] heeft gehoord over een liquidatie die is voorbereid. [kroongetuige] heeft verklaard dat [betrokkene 16] (veredeld als [betrokkene 16] ), [betrokkene 13] (veredeld als [verdachte] ) en [betrokkene 22] (veredeld als [betrokkene 2] ) de beoogde uitvoerders waren. De liquidatie is niet doorgegaan omdat de uitvoerders te laat waren door de schuld van [betrokkene 16] ( [betrokkene 16] ). Ook [betrokkene 16] zou tegen hem hebben gezegd dat er een liquidatie mislukt was omdat ze te laat waren. Dat gesprek zou hebben plaatsgevonden in de PI. Dat een dergelijk gesprek daadwerkelijk heeft plaatsgevonden, vindt steun in de verklaring van [betrokkene 16] . [betrokkene 16] heeft bevestigd dat [kroongetuige] en hij elkaar in de PI ( [plaats] ) hebben gesproken en dat het erover ging dat [betrokkene 16] te laat was. [betrokkene 16] heeft dat tegenover [kroongetuige] bevestigd. Dat hij dat alleen sarcastisch zou hebben bedoeld omdat hij het gesprek wilde afkappen om ervan af te zijn, acht het hof in het licht van de overige bewijsmiddelen niet aannemelijk geworden. Dat, aldus zowel [kroongetuige] als [betrokkene 16] , [kroongetuige] het tijdens dit gesprek over ‘een Belg’ had, maakt ook niet dat de verklaring van [kroongetuige] op dit punt niet betrouwbaar is. Vast staat dat [kroongetuige] in zijn verklaringen de zaken Barbera ( [p-straat] ) en Lis (liquidatie van [bijnaam] [slachtoffer 2] ) door elkaar haalt, terwijl het te laat zijn van [betrokkene 16] uitsluitend betrekking kan hebben op de nietgelukte liquidatie in de zaak Barbera en niet op de zaak Lis. (…) 6 3.3.6. De rollen van [betrokkene 17] , [betrokkene 27] , [medeverdachte 1] , [verdachte] en [betrokkene 16] Met de rechtbank overweegt het hof dat uit het dossier blijkt dat [verdachte] en [betrokkene 16] zich in [plaats] bevonden ter uitvoering van het plan om [betrokkene 28] van het leven te beroven. Uit het dossier kan echter niet worden afgeleid dat zij al tot een strafbaar begin van uitvoering waren gekomen. Zij zullen daarom worden vrijgesproken van het primair ten laste gelegde medeplegen van poging tot moord. (…) 6 3.3.6.1. [medeverdachte 1] , [verdachte] en [betrokkene 16] Het hof acht wel wettig en overtuigend bewezen dat [medeverdachte 1] , [verdachte] en [betrokkene 16] zich tezamen en in vereniging schuldig hebben gemaakt aan voorbereidingshandelingen voor moord, wat aan [medeverdachte 1] meer subsidiair is ten laste gelegd en aan [verdachte] en [betrokkene 16] subsidiair is ten laste gelegd. Uit de bewijsmiddelen blijkt dat de (bestel)bus waarvan [verdachte] en [betrokkene 16] die avond gebruikmaakten, bestemd was tot de uitvoering van de voorgenomen liquidatie.

Daarmee is ten aanzien van die auto voldaan aan het vereiste dat het object waarop een voorbereidingshandeling betrekking heeft, moet zijn bestemd tot het begaan van het misdrijf dat is voorbereid (zie HR 7 juli 2020, ECLI:NL:HR:2020:1198 en HR 8 september 2020, ECLI:NL:HR:1380). Gelet op de nauwe en bewuste samenwerking tussen [medeverdachte 1] , [verdachte] en [betrokkene 16] , waarbij de bijdrage van ieder van hen van voldoende gewicht is geweest voor de kwalificatie medeplegen, kan het voorhanden hebben van deze bus ook aan [medeverdachte 1] worden toegerekend. Uit het dossier blijkt ook dat [medeverdachte 1] die avond een PGP-telefoon voorhanden heeft gehad, waarmee hij rond het tijdstip van de geplande liquidatie met [betrokkene 27] en [betrokkene 17] communiceerde over de uitvoering daarvan. Hiermee is ook voor deze PGP-telefoon voldaan aan het hiervoor genoemde bestemmingsvereiste. Niet is gebleken dat [verdachte] en/of [betrokkene 16] die avond een PGP-telefoon voorhanden hebben gehad, zodat zij van het voorhanden hebben daarvan worden vrijgesproken. Dat de andere mobiele telefoons die [medeverdachte 1] , [verdachte] en/of [betrokkene 16] die avond voorhanden hebben gehad waren bestemd tot de uitvoering van de voorgenomen liquidatie, als bedoeld in de hiervoor aangehaalde rechtspraak, is niet gebleken. Het voorhanden hebben van deze telefoons kan daarom zonder meer niet als een voorbereidingshandeling worden gekwalificeerd, zodat ook van dit onderdeel van de tenlastelegging wordt vrijgesproken. ” De bespreking van het zesde middel Deelklacht ( a ): een onjuiste uitleg van de verklaringen van [kroongetuige] 60. De klacht over ’s hofs uitleg van de voor het bewijs gebruikte verklaringen van [kroongetuige] faalt naar mijn inzicht. [kroongetuige] heeft volgens het hof onder meer verklaard: “ [medeverdachte 1] zei dat ze iemand gelokt hadden daarheen voor een liquidatie. Dat was mis gegaan. De mensen van [medeverdachte 1] waren te laat gekomen” , “ [betrokkene 16] heb ik ook nog een keer gesproken in detentietijd en die vertelde mij, dat ze te laat waren door hem. En dat daardoor die liquidatie niet plaatsgevonden had” en “alleen ik heb zelf van [betrokkene 16] begrepen, dat hij te laat was, dat het door hem kwam. En wat ik van hem begrepen heb, was dat met [betrokkene 22] en [betrokkene 13] ”. De hierop gebaseerde gevolgtrekking dat de kroongetuige heeft verklaard dat [betrokkene 16] , [verdachte] ( [betrokkene 13] ) en [betrokkene 2] ( [betrokkene 22] ) de beoogde uitvoerders waren van de liquidatie, acht ik niet onbegrijpelijk. Het geval waarin het hof zich heeft beroepen op feiten en omstandigheden die niet in de bewijsmiddelen zijn vermeld, dan wel in zijn overwegingen niet met voldoende mate van nauwkeurigheid het wettige bewijsmiddel heeft aangegeven waaraan die feiten of omstandigheden zijn ontleend, doet zich niet voor. Wat de stellers van het middel aanvoeren over de verklaringen van de kroongetuige ter terechtzitting doet aan het voorgaande niet af. 61. Deelklacht ( a ) van het zesde middel faalt. Deelklacht (b): denaturering van de verklaring van [betrokkene 16] 62. Het hof heeft de verklaring van [betrokkene 16] voor het bewijs gebruikt voor zover deze inhoudt dat hij met de [kroongetuige] heeft gesproken over een (beoogde) moord in een café en dat hij heeft bevestigd dat hij degene was die te laat was. De stellers van het middel bestrijden niet dat [betrokkene 16] dit heeft verklaard. Geklaagd wordt dat het hof deze verklaring heeft gedenatureerd omdat [betrokkene 16] óók heeft verklaard dat “hij sowieso niet snapte waar de kroongetuige het over had” en dat hij op een sarcastische manier beaamde dat hij te laat was. 63. Deze klacht faalt. Het is het hof niet ontgaan dat [betrokkene 16] heeft toegelicht dat zijn erkenning dat hij degene was die te laat was, alleen sarcastisch was bedoeld. Het hof heeft dat laatste echter niet aannemelijk geacht. Door de verklaring van [betrokkene 16] voor het bewijs te gebruiken op de wijze als het hof heeft gedaan, is deze niet gedenatureerd, maar nou juist letterlijk genomen. Aan de toelichting die [betrokkene 16] op zijn verklaring heeft gegeven, mocht het hof voorbijgaan. Zodoende vindt de verklaring van de kroongetuige wel degelijk ondersteuning in de verklaring van [betrokkene 16] . Deelklacht (c): de onbegrijpelijke vaststelling dat de verdachte een bestelbus voorhanden had 64. De stellers van het middel voeren aan dat gezien de vaststellingen van het hof moet worden uitgegaan van één van twee scenario’s, te weten hetzij (i) dat 'de heads' conform de aan het PGP-bericht van [medeverdachte 1] ontleende vaststelling om 21:09 uur voor café [C] in een bus zaten en kort daarna in die bus door de wijk reden om het doelwit te zoeken, hetzij (ii) dat de uitvoerders te laat waren en dat [medeverdachte 1] in de PGP-chats tegen zijn opdrachtgever heeft verzonnen dat ‘de heads’ op dat moment in een bus voor het café zaten. In het scenario onder (ii) is niet begrijpelijk dat het hof vaststelt dat een bestelauto als voorbereidingsmiddel betrokken is geweest bij de voorgenomen liquidatie van [betrokkene 28] omdat de betrokkenheid van de bus volgt uit het PGP-bericht van [medeverdachte 1] aan [betrokkene 27] met de tekst “Ze zitten ervoor in bus” , terwijl die mededeling – en dus die bus – verzonnen is, aldus de stellers van het middel. 65. Ik denk hierover anders. De bewijsvoering wijst uit dat het voornemen bestond om [betrokkene 28] op 9 maart 2017 in de omgeving van café [C] te liquideren, maar dat die liquidatie niet is doorgegaan omdat de uitvoerders, waartoe het hof de verdachte rekent, te laat waren. Het hof is dus niet uitgegaan van het scenario onder (i). Anders dan de stellers van het middel aannemen, betekent dat echter niet dat de bestelbus door [medeverdachte 1] is ‘verzonnen’. In de bewijsvoering ligt besloten dat de verdachte en [betrokkene 16] op 9 maart 2017 wel degelijk de genoemde Volkswagen Caddy voorhanden hadden om te gebruiken bij de voorgenomen liquidatie, maar dat zij met die bestelbus niet op het correcte tijdstip bij het café aanwezig waren. Die vaststelling is niet onbegrijpelijk en toereikend gemotiveerd. 66. Deelklacht (c) van het zesde middel faalt Deelklacht (d): het passeren van een alternatief scenario 67. De stellers van het middel voeren aan dat de verdediging in hoger beroep een alternatief scenario heeft geschetst omtrent de aanwezigheid van de verdachte in [plaats] en [plaats] op 9 respectievelijk 10 maart 2017. Daarbij wordt onder meer verwezen naar de pleitnota in hoger beroep. Deze houdt onder meer in (met weglating van voetnoten): “ De rechtbank memoreert een aantal telefonische contacten tussen cliënt [verdachte] en [medeverdachte 1] . Het is spijtig te noemen dat geen zendmastgegevens bekend zijn geworden van de tijdstippen 20.42 uur, 20.43 uur, 20.49 uur, 20.52 uur, 21.01 uur, 21.10 uur, 21.14 uur en 21.17 uur. Dan zou namelijk duidelijk zijn geworden dat [verdachte] op dat moment op de [u-straat] was, zijnde het adres van een vriendin, waarover hij in hoger beroep een verklaring heeft afgelegd. Hij was daar vaak en vaak samen met [betrokkene 16] . Ook [betrokkene 16] heeft over zijn veelvuldig verblijf op de [u-straat] een verklaring afgelegd. Hij vond het gezellig en leuk op dat adres en speelde daar met de aanwezige kinderen. Mr, [betrokkene 32] heeft reeds aangegeven dat de route van de [u-straat 1] naar de [p-straat 1] per auto 4 km bedraagt en in 8 minuten is af te leggen. (…) Gelukkig heeft er wel een (zendmast) gesprek plaatsgevonden die avond te 21.18 uur. Op dat moment wordt [verdachte] gebeld door een vriendin en straalt daarbij de mast [u-straat 1] in [plaats] aan. Vreemd dat die zendmast op dat moment wel bekend is, doch eerdere contacten geen zendmastgegevens opleveren. In ieder geval kan gesteld worden dat daar waar [betrokkene 6] zegt omstreeks 21.10 uur: "ze zitten ervoor in de bus” en om 21.20 uur zegt: "ze kammen nu de hele buurt uit'.

[medeverdachte 1] / [betrokkene 6] zal ongetwijfeld bedoelen: “ze kammen nu de buurt uit" dat dat ook dezelfde mensen zijn die hij bedoelde met “ze zitten er voor in de bus ".2 Voorzitter, kan iemand die 2 minuten eerder een zendmast [u-straat] aanstraalt, de buurt aan het uitkammen zijn twee minuten later, althans dan wordt het bericht verstuurd, dus waarschijnlijk is men daar al enkele minuten eerder mee begonnen met dat uitkammen, op 2 plaatsen tegelijk zijn, te weten op de [p-straat] en op de [u-straat] ? Kunt u dat uitleggen? Ik niet. Mr. [betrokkene 32] heeft in zijn pleidooi in de zaak [betrokkene 16] iets gezegd over het beweerdelijke bezoek die nacht (na de beweerdelijke voorbereiding) in [plaats] en de omgeving van de woning van [medeverdachte 1] en ook van de dochter van cliënt [verdachte] , genaamd [betrokkene 23] . Ik zal aan de pleitnota hechten een uittreksel uit het bevolkingsregister van de gemeente [plaats] van deze dochter en een kaartje met daarop de woning van deze dochter en de woning van [medeverdachte 1] (zie bijlage 2 ). Ik sluit mij overigens aan bij mr. [betrokkene 32] die gedetailleerd heeft bepleit over de gang van zaken die avond. Niet te bewijzen is en al helemaal niet overtuigend te bewijzen is dat [verdachte] (en [betrokkene 16] ) zich op 9 maart 2017 in de avond in de nabijheid van café [C] hebben bevonden.” 68. Het hof is ingegaan op dit verweer. In lijn met dit verweer heeft het hof vastgesteld dat uit de telecomgegevens die zich in het dossier bevinden niet blijkt dat de verdachte en [betrokkene 16] zich op de avond van 9 maart 2017 op enig moment in de nabijheid van café [C] hebben bevonden en dat het telefoontoestel van de verdachte om 21.18 uur aanstraalde op de mast [u-straat 1] in [plaats] . Het hof heeft in die omstandigheden echter geen aanleiding gezien om de verdachte van het ten laste gelegde vrij te spreken en daartoe overwogen dat het op basis van de telecomgegevens van (het tijdstip van) de contacten tussen de verdachte en [medeverdachte 1] , de feiten en omstandigheden met betrekking tot de Volkswagen Caddy en het gegeven dat de verdachte en [betrokkene 16] op 9 maart 2017 na de mislukte liquidatie samen naar [medeverdachte 1] zijn gereden, in samenhang met het feit dat zij die avond in [plaats] waren, wettig en overtuigend bewezen acht dat zij betrokken waren bij de uitvoering van het plan om [betrokkene 28] van het leven te beroven. Bovendien heeft het hof overwogen dat de omstandigheid dat zij op andere avonden in die periode ook in [plaats] waren en dat niet blijkt dat hun telefoons zich in de directe nabijheid van café [C] hebben bevonden, aan een bewezenverklaring niet in de weg staat omdat die gegevens niet uitsluiten dat de liquidatie niet is doorgegaan omdat de beoogde schutters niet op tijd ter plaatse waren. Wat betreft het bezoek aan [plaats] op 10 maart 2017 heeft het hof overwogen dat de door [betrokkene 16] op die dag aangestraalde mast zich in de nabije omgeving van de woning van [medeverdachte 1] bevond en dat niet aannemelijk is geworden dat de verdachte en [betrokkene 16] een ander adres hebben bezocht. 69. Met deze overwegingen heeft het hof gemotiveerd onderbouwd dat en waarom het verweer van de verdediging niet in de weg stond aan een bewezenverklaring. Die onderbouwing acht ik niet onbegrijpelijk en ook toereikend. Daarbij wijs ik in het bijzonder op de door het hof vastgestelde telefonische contacten tussen [medeverdachte 1] en de verdachte rond het tijdstip waarop de liquidatie plaats had moeten vinden. Het verweer van de verdediging bevat geen aannemelijke verklaring voor deze contacten. Bovendien is het ‘alternatieve scenario’, zeker voor wat betreft de omstandigheid dat de verdachte en [betrokkene 16] zich op 9 maart 2017 op de [u-straat] in [plaats] bevonden, niet onverenigbaar met de bewezenverklaring zodat het verweer in ieder geval niet gekwalificeerd kan worden als een Meer-en-Vaartverweer waarop het hof diende te reageren. 70. De deelklacht onder (d) faalt, en daarmee het gehele zesde middel. Het zevende middel 71. Het middel bevat klachten over de bewezenverklaring van deelneming aan een criminele organisatie. Het middel valt in twee deelklachten uiteen. De bewijsvoering 72. Het hof heeft bewezen verklaard dat de verdachte zich schuldig heeft gemaakt aan deelneming aan een criminele organisatie die tot het oogmerk heeft het plegen van misdrijven. In dit verband heeft het hof onder meer het volgende overwogen: “6.3.5. CRIMINELE ORGANISATIE (140 SR) 6 3.5.1. De criminele organisatie (…) Op grond van de inhoud van de bewijsmiddelen in de diverse deelonderzoeken en wat daarover in het kader van de verschillende deelonderzoeken is overwogen, en ook op grond van de aanvullende bewijsmiddelen over de criminele organisatie en bijlage 3 bij dit arrest (veredelingen en identificaties) komt het hof tot de conclusie dat sprake was van een duurzaam en gestructureerd samenwerkingsverband dat zich gedurende meer dan een jaar in wisselende samenstelling maar met een vaste kern, heeft beziggehouden met het plegen van liquidaties dan wel voorbereidingen daartoe, alsmede het bezit van vuurwapens en munitie. Sleutelfiguur van de criminele organisatie was [medeverdachte 1] . Hij organiseerde liquidaties en maakte daarvoor gebruik van personen uit zijn netwerk. Veel van die personen waren op een of andere manier verbonden met [motorclub] . Toch kan [motorclub] niet met de criminele organisatie worden vereenzelvigd. Aan de criminele organisatie werd ook deelgenomen door personen die niet of nauwelijks met [motorclub] te maken hadden. Andersom was niet elk lid van [motorclub] bij de activiteiten van de criminele organisatie betrokken. De opdrachten tot liquidatie werden verstrekt door meerdere opdrachtgevers. Drie van de vijf in het dossier Eris behandelde moordonderzoeken zijn uitgevoerd in opdracht van één organisatie. Vanuit diezelfde organisatie zijn ook tal van opdrachten verstrekt tot het vermoorden van andere personen. Deze opdrachten hebben niet geleid tot voltooide liquidaties, maar wel tot voorbereidingen dan wel pogingen daartoe. Ook is er opdracht gegeven tot het beschieten van een huis in [plaats] . (…) Veelzeggend over het professionele karakter van de criminele organisatie zijn de woorden van [medeverdachte 1] tegen [betrokkene 17] in februari 2017 over de overname van de liquidatiewerkzaamheden van [betrokkene 8] : “Ik zei geef die bv over”. In december 2017 spraken [medeverdachte 1] en [betrokkene 27] over het verder professionaliseren van hun organisatie, de taakverdeling en de vergroting van de efficiëntie van hun bedrijfsplan in 2018. De leden van de organisatie maakten gebruik van PGP-toestellen om heimelijk met elkaar te kunnen communiceren. Ook maakten zij gebruik van (automatische) vuurwapens, (gestolen) voertuigen, valse kentekenplaten en lokkers, zoals in de afzonderlijke deelonderzoeken bewezen is verklaard. Verder werden wapens en auto’s ten behoeve van liquidaties verborgen in een loods in [plaats] en werden wapens ingebouwd in elektronische apparatuur. Ook werden er bij liquidaties gebruikte auto’s in brand gestoken. Dat het oogmerk van de organisatie niet alleen zag op moord en de voorbereiding daarvan, maar ook op het bezit van vuurwapens en munitie, volgt al uit het feit dat voor liquidaties wapens en munitie noodzakelijk zijn. Hierbij roept het hof in herinnering dat volgens vaste rechtspraak van de Hoge Raad tot het oogmerk van de organisatie ook moet worden gerekend het naaste doel dat de organisatie nastreeft. Het plegen van liquidaties heeft als noodzakelijk en daarmee door de organisatie gewild gevolg dat ook overtredingen van de Wet wapens en munitie worden begaan. Een aantal delicten wordt niet in de tenlastelegging genoemd als doel van de organisatie, maar het plegen daarvan kan wel bijdragen aan het verwezenlijken van het in de tenlastelegging genoemde doel van de organisatie. Zo is het gebruik van gestolen auto’s en kentekenplaten en het in brand steken van auto’s na een liquidatie bedoeld om de opsporing van de daders te bemoeilijken. Daardoor kan de organisatie haar activiteiten voortzetten. 6 3.5.2.

De deelnemers aan de criminele organisatie (…) 6 3.5.2.1. De rol van [verdachte] De verdediging van [verdachte] heeft tot vrijspraak geconcludeerd en subsidiair verzocht om de pleegperiode te beperken tot vier à zes weken, vanaf 1 of 18 februari 2017 tot en met 17 maart 2017. Het hof volgt de verdediging hierin niet. Dat [verdachte] heeft behoord tot de criminele organisatie en dat hij wist dat de organisatie het plegen van liquidaties en aanverwante misdrijven tot oogmerk had, volgt naar het oordeel van het hof genoegzaam uit wat hiervoor is overwogen in de deelonderzoeken Charon , Barbera en Arford . Ook heeft het hof de overwegingen zoals hiervoor opgenomen met aanvullende bewijsmiddelen over de criminele organisatie in zijn oordeel betrokken. Het hof acht bewezen dat [verdachte] in de periode van 1 januari 2017 ( deelonderzoek Charon ) tot en met 17 maart 2017 (aanhouding [verdachte] in het deelonderzoek Arford ) heeft deelgenomen aan de criminele organisatie. [verdachte] heeft als uitvoerder van de liquidatie van [slachtoffer 1] en in het kader van de voorbereiding van de voorgenomen liquidaties van [betrokkene 18] , [betrokkene 19] en [betrokkene 28] een belangrijke bijdrage geleverd aan de doelstelling van de criminele organisatie. Hij is daarmee niet uit eigen beweging gestopt, maar omdat hij werd aangehouden en twee jaren gedetineerd is geweest.” Het juridisch kader: deelneming aan de in artikel 140 Sr bedoelde criminele organisatie 73. Onder een (criminele) ‘organisatie’ als bedoeld in artikel 140 Sr wordt een samenwerkingsverband met een zekere duurzaamheid en structuur tussen minstens twee personen verstaan. Het kan daarbij gaan om (een combinatie van) natuurlijke personen en rechtspersonen. Een persoon ‘neemt deel ’ aan een dergelijke organisatie indien hij behoort tot het samenwerkingsverband en een aandeel heeft in, dan wel ondersteuning biedt aan gedragingen die strekken tot of rechtstreeks verband houden met de verwezenlijking van het oogmerk van het plegen van misdrijven. Om als deelnemer aan die organisatie te kunnen worden aangemerkt, is niet vereist dat komt vast te staan dat die persoon heeft samengewerkt, althans bekend is geweest met alle andere personen die deel uitmaken van de organisatie of dat de samenstelling van het samenwerkingsverband steeds dezelfde is. De deelneming moet voor de betrokkene op zichzelf worden beoordeeld. Het is niet van belang of andere personen meer hebben gedaan of een belangrijkere rol vervulden dan de betrokkene. 74. Voor ‘deelneming’ is voldoende dat de betrokkene in zijn algemeenheid weet (in de zin van onvoorwaardelijk opzet) dat de organisatie het plegen van misdrijven tot oogmerk heeft. Daarbij kan onder meer betekenis toekomen aan misdrijven die in het kader van de organisatie al zijn gepleegd, aan het meer duurzaam of gestructureerde karakter van de samenwerking – zoals dat kan blijken uit de onderlinge verdeling van werkzaamheden of onderlinge afstemming van activiteiten van deelnemers binnen de organisatie met het oog op het bereiken van het gemeenschappelijke doel van de organisatie – en, meer algemeen, aan de planmatigheid of stelselmatigheid van de met het oog op dit doel verrichte activiteiten van deelnemers binnen de organisatie. Niet vereist is dus dat de verdachte enige vorm van opzet heeft gehad op de door criminele organisatie beoogde concrete misdrijven. Als de deelnemer in de context van de organisatie misdrijven pleegt, wordt aan het opzetvereiste doorgaans voldaan. Ook het hebben van een aandeel in en het ondersteuning geven aan de misdrijven veronderstellen opzet. De eerste deelklacht van het zevende middel 75. De eerste deelklacht houdt in dat het hof bij zijn oordeel over het bewijs van verdachte’s opzet “de overwegingen zoals hiervoor opgenomen met aanvullende bewijsmiddelen over de criminele organisatie” heeft betrokken, niet begrijpelijk is, omdat niet duidelijk is wat de algemene overwegingen over de criminele organisatie zeggen over de wetenschap van de verdachte. De bespreking van de eerste deelklacht van het zevende middel 76. Het hof heeft aan de bewezenverklaring ten grondslag gelegd dat sprake was van een duurzaam en gestructureerd samenwerkingsverband – in wisselende samenstelling, maar met een vaste kern – tussen zowel leden van de [motorclub] als personen daarbuiten. Deze organisatie had volgens het hof het oogmerk gericht op het plegen van misdrijven, namelijk het plegen en voorbereiden van liquidaties, alsook het bezit van vuurwapens en munitie. De leden van de organisatie communiceerden heimelijk met elkaar via PGP-toestellen, en maakten gebruik van (automatische) vuurwapens, (gestolen) voertuigen, valse kentekenplaten en lokkers, zoals in de afzonderlijke deelonderzoeken (waaronder de deelonderzoek Charon , Arford en Barbera ) bewezen is verklaard. 77. Het hof heeft omtrent de deelneming door de verdachte aan de organisatie in aanmerking genomen dat de verdachte als uitvoerder van de liquidatie van [slachtoffer 1] ( deelonderzoek Charon ) en in het kader van de voorbereiding van de voorgenomen liquidaties van [betrokkene 18] , [betrokkene 19] en [betrokkene 28] ( deelonderzoek Arford en Barbera ) een belangrijke bijdrage heeft geleverd aan de doelstelling van de criminele organisatie. Bij de bespreking van de rol van de verdachte overweegt het hof daarnaast dat het de overwegingen zoals daarvoor opgenomen met aanvullende bewijsmiddelen over de criminele organisatie in zijn oordeel heeft betrokken. 78. Ik begrijp deze overweging van het hof aldus dat het de betrokkenheid van de verdachte, zoals die blijkt uit de deelonderzoeken Charon , Arford en Barbera , (slechts) heeft geplaatst binnen de algemene overwegingen en bewijsmiddelen over het bestaan van de criminele organisatie en dat het met die overweging niet heeft beoogd tot uitdrukking te brengen dat die overwegingen en bewijsmiddelen (direct) redengevend zijn voor het bewijs dat de verdachte in zijn algemeenheid wist dat de organisatie het plegen van misdrijven tot oogmerk heeft. Aldus verstaan is deze overweging niet onbegrijpelijk. De bewezenverklaring is in zoverre dus toereikend gemotiveerd. 79. De eerste deelklacht van het zevende middel faalt. De tweede deelklacht van het zevende middel 80. De tweede deelklacht betreft een voorwaardelijke klacht, waarbij als voorwaarde is gesteld dat (één van) de middelen die klagen over (de motivering van) de bewezenverklaring van het medeplegen van de moord op [slachtoffer 1] ( deelonderzoek Charon ) en het medeplegen van voorbereiding van moord op [betrokkene 18] , [betrokkene 19] en [betrokkene 28] (deelonderzoeken Arford en Barbera ) slagen. De bespreking van de tweede deelklacht van het zevende middel 81. Onder randnummers 47-48, 53-55 en 60-70 heb ik uiteengezet dat en op welke gronden de omtrent de deelonderzoeken Charon , Arford en Barbera voorgestelde middelen falen. Indien de Hoge Raad mij volgt, wordt de gestelde voorwaarde – in essentie – niet vervuld. Daarmee kan aan deze klacht voorbij worden gegaan. Slotsom 82. De middelen falen en kunnen worden afgedaan met een aan artikel 81 lid 1 RO ontleende motivering. 83. Ambtshalve heb ik geen gronden aangetroffen die tot vernietiging van de bestreden uitspraak aanleiding behoren te geven. 84. Deze conclusie strekt tot verwerping van het beroep. De procureur-generaal bij de Hoge Raad der Nederlanden AG Zie https://www.rechtspraak.nl/organisatie-en-contact/organisatie/gerechtshoven/gerechtshof-arnhem-leeuwarden/nieuws/in-hoger-beroep-drie-keer-levenslang-in-onderzoek-eris. In citaten laat ik de voetnoten weg. Ik merk daarbij op dat als gevolg van de inwerkingtreding van de Wet straffen en beschermen voorwaardelijke invrijheidstelling niet meer van rechtswege wordt verleend, maar dat deze kan worden verleend op basis van een individuele beoordeling van de veroordeelde, zie Kamerstukken II 2018/19, 35 122, nr. 3, p. 25. Vgl. HR 13 maart 1981, ECLI:NL:HR:1981:AG4158, NJ 1981/635 m.nt. Brunner ( Haviltex ). Zie hierover o.m. J. Crijns, De strafrechtelijke overeenkomst. De rechtsbetrekking met het Openbaar Ministerie op het grensvlak van publiek- en privaatrecht (diss. Leiden ), Leiden : z.u.

2010, p. 129, 147-148, 556-561, 565. HR 30 januari 2024, ECLI:NL:HR:2024:119, NJ 2024/166 m.nt. Ten Voorde, rov. 2.3.3 en 2.5.1 (door mij met elkaar in direct verband gebracht). Zie tevens HR 20 december 2022, ECLI:NL:HR:2022:1902, NJ 2023/102 m.nt. Reijntjes. Zie de conclusie van a -g Harteveld voor HR 20 december 2022, ECLI:NL:HR:2022:1902, NJ 2023/102 m.nt. Reijntjes, randnummers 9.7 en 9.8. Zie voor een bespreking van de definitie van ‘elektronische gegevensdrager en geautomatiseerde werken’: J.W. van den Hurk & S.J. de Vries, Onderzoek aan digitale-gegevensdragers. Een technische en juridische verkenning (Praktijkwijzer Strafrecht nr. 15) , Deventer: Wolters Kluwer 2021, p. 1-9. De auteurs merken op dat de standaardvermelding van ‘en geautomatiseerde werken’ (na: elektronische gegevensdragers) alleen betekenis heeft in verband met het (juridische) uitgangspunt dat een gegevensdrager geen ‘gegevensdrager’ genoemd mag worden wanneer deze deel uitmaakt van een geautomatiseerd werk. In mijn woorden: ‘gegevensdragers’ en ‘geautomatiseerde werken’ betreffen in juridische zin twee elkaar uitsluitende categorieën van fysieke dragers van digitale gegevens die geschikt zijn voor elektronische opslag, overdracht, interpretatie en verwerking. Voor het leesgemak spreek ik hierna ( deels in navolging van het hof) steeds in ruime zin over ‘gegevensdragers’, zulks met inbegrip van (gegevensdragers die onderdeel zijn van) geautomatiseerde werken. Het onderscheid tussen gegevensdragers en geautomatiseerde werken dient namelijk geen zelfstandig doel. Het maakt voor het onderzoek daarnaar en voor de bescherming ervan niet uit of gegevens op een gegevensdrager (in enge zin) of op een geautomatiseerd werk zijn opgeslagen. Onder ‘gegevensdragers’ schaar ik dus smartphones en cryptocommunicatie-apparatuur (‘PGP-telefoons’). HvJ EU 2 maart 2021, C-746/18, ECLI:EU:C:2021:152 ( H.K., in tegenwoordigheid van Prokuratuur ). HvJ EU 4 oktober 2024, C-548/21, ECLI:EU:C:2024:830 ( C.G./Bezirkshauptmannschaft Landeck ). Zie daarover o.m. K.C. van Horssen, ‘Aan het uitkristalliseren: de betekenis van het EU-recht voor de opsporingsbevoegdheden’, TBS&H 2024/1, par. 4. Voluit: Richtlijn 2002/58/EG van het Europees Parlement en de Raad van 12 juli 2002 betreffende de verwerking van persoonsgegevens en de bescherming van de persoonlijke levenssfeer in de sector elektronische communicatie. Die uitspraken zijn: - HvJ EU 21 december 2016, C-203/15 & C-698/15, ECLI:EU:C:2016:970 ( Tele2 Sverige AB tegen Postoch telestyrelsen, & Secretary of State for the Home Department/Tom Watson e. a .); - HvJ EU 6 oktober 2020, C-511/18, C512/18 & C-520/18, ECLI:EU:C:2020:791 ( La Quadrature du Net e. a ./Premier ministre e. a .); - HvJ EU 2 oktober 2018, C207/16, ECLI:EU:C:2018:788 ( Ministerio Fiscal ), en - HvJ EU 2 maart 2021, C-746/18, ECLI:EU:C:2021:152 ( H.K., in tegenwoordigheid van Prokuratuur ). Zie over de rechtspraak nadien de (aanvullende) conclusie van a -g Keulen van 5 november 2024, ECLI:NL:PHR:2024:1158, onder 28-37, onder verwijzing naar onder meer HvJ EU 30 april 2024, C-178/22, ECLI:EU:C:2024:371 ( Tribunale di Bolzano ), en HvJ EU 30 april 2024, C-470/21, ECLI:EU:C:2024:370 ( La Quadrature du Net II ). HvJ EU 4 oktober 2024, C-548/21, ECLI:EU:C:2024:830 ( C.G./Bezirkshauptmannschaft Landeck ). Voluit: Richtlijn (EU) 2016/680 van het Europees Parlement en de Raad van 27 april 2016 betreffende de bescherming van natuurlijke personen in verband met de verwerking van persoonsgegevens door bevoegde autoriteiten met het oog op de voorkoming, het onderzoek, de opsporing en de vervolging van strafbare feiten of de tenuitvoerlegging van straffen, en betreffende het vrije verkeer van die gegevens en tot intrekking van Kaderbesluit 2008/977/JBZ van de Raad. De procureur-generaal stelde cassatieberoep in het belang der wet in om de Hoge Raad de gelegenheid te geven zich hierover uit te laten. Dat deed de Hoge Raad in HR 5 april 2022, ECLI:NL:HR:2022:475, NJ 2022/354 m.nt. Ouwerkerk. Daarbij stelde de Hoge Raad een aantal prejudiciële vragen aan het Hof van Justitie. In HR 18 maart 2025, ECLI:NL:HR:2025:408, NJ 2025/277 m.nt. Ouwerkerk, besloot de Hoge Raad naar aanleiding van tussengelegen arresten van het Hof van Justitie zijn verzoek tot een prejudiciële beslissing weer in te trekken. In dit tweede arrest overweegt de Hoge Raad dat de uitspraken van het Hof van Justitie in de zaken La Quadrature du Net II en Tribunale di Bolzano geen aanleiding geven tot wijziging van het beslissingskader dat in HR 5 april 2022, ECLI:NL:HR:2022:475, werd geformuleerd. ‘Verkeers- en locatiegegevens (met inbegrip van identificerende gegevens)’ betreffen kort gezegd gegevens over (maar niet de inhoud van) elektronische communicatie. Het exponentieel toegenomen gebruik van het internet heeft van deze ‘metadata’ de informatiewaarde sterk vergroot. Deze bieden steeds meer inzicht, niet alleen in de communicatie van burgers maar ook in het privéleven meer in het algemeen. Zie over deze constatering diepgaand B.J. Koops & J.M. Smits, Verkeersgegevens en artikel 13 Grondwet. Een technische en juridische analyse van het onderscheid tussen verkeersgegevens en inhoud van communicatie , Nijmegen: Wolf Legal Publishers 2014. Onder ‘verkeersgegevens’ worden verstaan: gegevens die worden verwerkt voor het overbrengen van communicatie over een elektronisch-communicatienetwerk of voor de facturering daarvan (artikel 2, onder b, Richtlijn 2002/58/EG). Daaronder vallen naamgevings-, nummerings- of adresseringsgegevens die door de verzender van een communicatie of door de gebruiker van een verbinding worden verstrekt om de communicatie tot stand te brengen. Wanneer deze gegevens door het netwerk waarover de communicatie wordt doorgegeven, worden omgezet om de transmissie tot stand te brengen, behoren deze ook tot de verkeersgegevens. Zie de preambule bij Richtlijn 2002/58/EG, onder 15. Onder ‘locatiegegevens’ worden verstaan: gegevens die worden verwerkt in een elektronische-communicatienetwerk waarmee de geografische positie van de eindapparatuur van een gebruiker van een algemeen beschikbaar elektronische-communicatiedienst wordt aangegeven (artikel 2, onder c, Richtlijn 2002/58/EG). Locatiegegevens kunnen verwijzen naar de breedte, de lengte en de hoogte van de eindapparatuur van de gebruiker, de reisrichting, de nauwkeurigheidsgraad van de locatiegegevens, de identificatie van de netwerkcel waarin de eindapparatuur zich op een bepaald tijdstip bevindt, en het tijdstip waarop de locatiegegevens zijn opgeslagen. Zie de preambule bij Richtlijn 2002/58/EG, onder 14. Zie tevens art. 126n Sv jo art. 2 Besluit vorderen gegevens telecommunicatie, Stb. 2004, 394. Onder ‘identificerende gegevens’ verstaat art. 126na lid 1 Sv: gegevens ter zake van naam, adres, postcode, woonplaats, nummer en soort dienst van een gebruiker van een communicatiedienst. HR 5 april 2022, ECLI:NL:HR:2022:475, rov. 6.8.1-6.8.3, 6.10.3-6.10.4 en 6.13. Het oorspronkelijke kader komt uit HR 4 april 2017, ECLI:NL:HR:2017:584, NJ 2017/22 m.nt. Kooijmans. In het ‘post-Landeck’ arrest stelt de Hoge Raad het beslissingskader bij. Zie HR 18 maart 2025, ECLI:NL:HR:2025:409, NJ 2025/116 m.nt. Reijntjes. De Hoge Raad betrok bij deze bijstelling ook nog overwegingen van het Hof van Justitie in HvJ EU 30 april 2024, zaak C-470/21, ECLI:EU:C:2024:370 ( La Quadrature du Net II ), over Richtlijn 2002/58/EG. Zie HR 18 maart 2025, ECLI:NL:HR:2025:409, NJ 2025/116 m.nt. Reijntjes, rov. 5.2.4. HvJ EU 4 oktober 2024, C-548/21, ECLI:EU:C:2024:830 ( C.G./Bezirkshauptmannschaft Landeck ), punt 96. Reden voor deze toelichting is “ het gegeven dat de betekenis van de voorschriften van Richtlijn 2002/58/EG door het Hof van Justitie in opeenvolgende arresten stapsgewijs is verduidelijkt. Daardoor bestaat de mogelijkheid dat zich gevallen hebben voorgedaan of zich voordoen waarin pas nadat de officier van justitie toepassing heeft gegeven aan de onder 5.1 en 5.2 besproken bevoegdheden, blijkt dat die toepassing niet in alle opzichten voldoet aan de eisen die het Unierecht stelt ” (zie rov. 6.12.1). In de zaken La Quadrature du Net e. a .

en Prokuratuur wijdt het Hof van Justitie mutatis mutandis gelijkluidende overwegingen aan de betekenis van het beginsel van procedurele autonomie voor nationale regels over de toelaatbaarheid en beoordeling van informatie en bewijzen die in strijd met het Unierecht zijn verzameld (in de zaak Prokuratuur betreft dat dus de toegang tot verkeers- en locatiegegevens die in strijd met het Unierecht is verkregen). Het Hof van Justitie hanteert in de regel het uitgangspunt dat het – bij gebreke van een Unierechtelijke regeling – aan de lidstaten is om procesregels vast te stellen (procedurele autonomie), onder de voorwaarde dat met die nationale regels wordt voldaan aan het gelijkwaardigheidsbeginsel en het doeltreffendheidsbeginsel. Het doeltreffendheidsbeginsel brengt mee dat informatie van het bewijs moet worden uitgesloten als dat nodig is om schending van het recht op een eerlijk proces te voorkomen. Verder brengt dit beginsel mee dat onrechtmatig verkregen informatie en bewijzen geen ongerechtvaardigd nadeel mogen toebrengen aan de verdachte. Dat doel kan volgens het Hof van Justitie worden bereikt door nationale regels en praktijken met betrekking tot de beoordeling en de weging van de informatie en de bewijzen, of door het onrechtmatige karakter ervan in aanmerking te nemen bij de straftoemeting (zie punten 223-227 in La Quadrature du Net e. a . en punten 41-45 in Prokuratuur ). De voorwaarden die het Hof van Justitie langs deze weg aan het nationale strafprocesrecht stelt, zijn in lijn met vaste rechtspraak van de Hoge Raad over toepassing van art. 359a Sv, aldus stelde de Hoge Raad vast in HR 5 april 2022, ECLI:NL:HR:2022:475 , rov. 6.12.13. Het ligt voor de hand dat de beperking van het doeltreffendheidsbeginsel op de procedurele autonomie van lidstaten geen andere eisen zal voortbrengen als het gaat om onderzoek van gegevensdragers dat in strijd met het Unierecht heeft plaatsgehad. Dat het Hof van Justitie hierop in de zaak Landeck niet inging, is omdat de vraag naar bewijsuitsluiting in die zaak in het hoofdgeding niet voorlag. Dat was in La Quadrature du Net e. a . en Prokuratuur wel het geval. Zie over het beginsel van procedurele autonomie: P.J. Kuijpers e. a . (red.), The Law of the European Union , Alphen aan den Rijn: Kluwer Law International 2018, h. 6.1, en bijv. nog HvJ EU 19 december 2019, C-752/18, ECLI:EU:C:2019:1114 ( Deutsche Umwelthilfe eV/Freistaat Bayern ), punt 33. Zie HR 30 maart 2004, ECLI:NL:HR:2004:AM2533, NJ 2004/376 m.nt. Buruma, rov. 3.5; HR 1 december 2020, ECLI:NL:HR:2020:1889, NJ 2021/169 m.nt. Jörg, rov. 2.1.3; HR 5 april 2022, ECLI:NL:HR:2022:475 , rov. 6.12.3. Zie nader HR 1 december, ECLI:NL:HR:2020:1889, NJ 2021/169 m.nt. Jörg, rov. 2.4.1-2.4.4. In HR 5 april 2022, ECLI:NL:HR:2022:475, rov. 6.12.4, merkt de Hoge Raad dan ook op dat de vordering van verkeers- en locatiegegevens zonder machtiging van de RC als zodanig geen grond voor bewijsuitsluiting oplevert. Zie HR 1 december, ECLI:NL:HR:2020:1889, NJ 2021/169 m.nt. Jörg, rov. 2.3; HR 5 april 2022, ECLI:NL:HR:2022:475 , rov. 6.12.5. HR 22 september 1998, ECLI:NL:HR:1998:ZD1277, NJ 1999/104 m.nt. De Hullu, rov. 4.4. Zie ook de conclusie van (toenmalig) a -g Bleichrodt van 7 juli 2020, ECLI:NL:PHR:2020:654, onder 169. Zie HR 19 februari 2013, ECLI:NL:HR:2013:BY5321, NJ 2013/308 m.nt. Keulen, rov. 2.7.5. Vgl. de conclusie van a -g Harteveld van 19 november 2024, ECLI:NL:PHR:2024:1236, onder 4.48-4.49. Vgl. R. Kuiper, Vormfouten. Juridische consequenties van vormverzuimen in strafzaken (diss. Nijmegen), Deventer: Kluwer 2014, p. 330-331. Wil een op art. 359a Sv gestoeld verweer kunnen leiden tot bewijsuitsluiting of strafvermindering, dan zal bijvoorbeeld over de aard en de gevolgen van een vormverzuim als bedoeld in HR 5 april 2022, ECLI:NL:HR:2022:475, meer moeten worden aangevoerd dan de enkele stelling dat de verdachte daardoor in zijn verdedigingsbelangen respectievelijk in zijn recht op een persoonlijke levenssfeer is geschaad. Met name dient de mate waarin de persoonlijke levenssfeer van de verdachte zou zijn geschonden en het daardoor daadwerkelijk geleden nadeel, te worden geconcretiseerd. Vgl. in dat kader HR 21 februari 2023, ECLI:NL:HR:2023:241, rov. 2.4.2. In de literatuur werd (de waarschijnlijke uitkomst van) de uitspraak van het Hof van Justitie in de zaak Landeck over het vereiste van voorafgaande rechterlijke toetsing bij onderzoek aan gegevensdragers ook al gesignaleerd. Zie P. Verrest, ‘De invloed van het Handvest op het Nederlandse strafrecht’, in: J.H. Gerards e. a ., Waarde, werking en potentie van het EU-Grondrechtenhandvest in de Nederlandse rechtsorde. Preadviezen (Handelingen Nederlandse Juristen-Vereniging 153e jaargang) , Deventer: Wolters Kluwer 2024, par. 5.6.5, en K.C. van Horssen, ‘Aan het uitkristalliseren: de betekenis van het EU-recht voor de opsporingsbevoegdheden’, TBS&H 2024/1, par. 4. Conclusie a -g Sánchez-Bordona 20 april 2023, C-548/21, ECLI:EU:C:2023:313 ( C.G./Bezirkshauptmannschaft Landeck ). De a -g komt tot de conclusie dat politiediensten zich in het kader van een strafrechtelijk onderzoek niet op eigen initiatief, zonder voorafgaande toestemming van een rechterlijke instantie, volledige en ongecontroleerde toegang tot alle op een mobiele telefoon opgeslagen gegevens mogen verschaffen, wanneer uit die gegevens een nauwkeurig beeld van de persoonlijke levenssfeer van een persoon kan worden verkregen. Dat in alle zaken in Eris vóór oktober 2024 al pleidooi, dupliek en laatste woord hadden plaatsgevonden, maakt dat niet anders. In cassatie is niet aangevoerd dat de verdediging het hof nadien nog heeft verzocht om aanvullend te pleiten naar aanleiding van het arrest van het Hof van Justitie in Landeck . Bovendien hebben alle raadslieden op het onderzoek ter terechtzitting van 5 december 2024 nog de kans gekregen nader te pleiten naar aanleiding van door het Openbaar Ministerie ingebrachte stukken, waarna de verdachten opnieuw het laatste woord kregen. Dat omvat alle deelonderzoeken die het hof noemt in het arrest onder 1.3. Hier is immers de rechtsregel van toepassing dat het belang van de verdachte dat het gepleegde feit niet wordt ontdekt niet een belang is dat bij schending nadeel in de zin van art. 359a lid 2 Sv oplevert (zie o.m. HR 4 januari 2011, ECLI:NL:HR:2011:BM6673, NJ 2012/145 m.nt. Borgers, rov. 3.2.2). Dat betekent niet dat uit deze uitkomst zonder meer kan worden afgeleid dat onderzoek aan PGP-toestellen in het algemeen niet het risico op een meer dan beperkte inbreuk op de persoonlijke levenssfeer van de gebruiker in het leven roept. Het gaat hier volgens mij namelijk om een oordeel dat het hof terugkijkend heeft geveld over de mate waarin door het verrichte onderzoek daadwerkelijk een inbreuk op de persoonlijke levenssfeer van de verdachte is gemaakt. Dat kan per zaak verschillen. Dit betreft de bewezenverklaring in deelonderzoek Arford . Zie arrest, bijlage 4 (p. 109-133). Dit betreft de bewezenverklaring in deelonderzoek Barbera . Zie arrest, bijlage 4 (p. 87-108). Arrest, p. 59. Vgl. HR 18 november 1997, ECLI:NL:HR:1997:ZD0858, NJ 1998/225; HR 21 december 2010, ECLI:NL:HR:2010:BM4415, NJ 2011/21; HR 10 februari 2015, ECLI:NL:HR:2015:264; HR 20 maart 2018, ECLI:NL:HR:2018:378, en HR 5 juli 2022, ECLI:NL:HR:2022:969, NJ 2022/361 m.nt. Jörg. Zie daarnaast J.M. ten Voorde, Tekst & Commentaar Strafrecht , art. 140 Sr (actueel t/m 15 april 2025). Vgl. HR 9 november 2004, ECLI:NL:HR:2004:AQ8470; HR 22 januari 2008, ECLI:NL:HR:2008:BB7134, NJ 2008/72, en HR 2 februari 2010, ECLI:NL:HR:2010:BK5193. Vgl. HR 5 juli 2022, ECLI:NL:HR:2022:969, NJ 2022/361. Vgl. HR 18 november 1997, ECLI:NL:HR:1997:ZD0858, NJ 1998/225; HR 8 oktober 2002, ECLI:NL:HR:2002:AE5651, NJ 2003/64, en HR 8 februari 2011, ECLI:NL:HR:2011:BO9814. Zie ook A .N. Kesteloo, Deelneming aan een criminele organisatie. Een onderzoek naar de strafbaarstellingen in artikel 140 Sr ., Nijmegen: Wolf Legal Publishers 2011, p. 55. Vgl. HR 5 juli 2022, ECLI:NL:HR:2022:969, NJ 2022/361 m.nt. Jörg, rov. 2.4.4. Vgl. HR 8 oktober 2002, NJ 2003/64; HR 5 juli 2022, ECLI:NL:HR:2022:969. Zie A .N.