Rechtspraak Rechtbank Overijssel 11-02-2014

ECLI:NL:RBOVE:2014:646

Strafrecht

Rechtbank Overijssel

Team strafrecht

Zittingsplaats Almelo

Parketnummer: 08/700056-09

Datum vonnis: 11 februari 2014

Vonnis (promis) op tegenspraak van de rechtbank Overijssel, meervoudige kamer voor strafzaken, rechtdoende in de zaak van de officier van justitie tegen:

[verdachte],

geboren op [1945] in [geboorteplaats],

zonder bekende woon- of verblijfplaats in Nederland.

1 Het onderzoek op de terechtzitting

Dit vonnis is gewezen naar aanleiding van het onderzoek op de openbare terechtzittingen van

28 november 2012, 3 april 2013, 1 juli 2013, 4 november 2013, 6 november 2013,

12 november 2013, 14 november 2013, 18 november 2013, 19 november 2013, 27 november 2013, 28 november 2013, 3 december 2013, 9 december 2013, 17 december 2013 en

28 januari 2014.

De rechtbank heeft kennis genomen van de vordering van de officier van justitie mr. M. van Eykelen en van hetgeen door de verdachte en zijn raadsman mr. F.H.J. van Gaal, advocaat te Wijchen, naar voren is gebracht.

2 De tenlastelegging

Op de zittingen van 1 juli 2013 en 3 december 2013 is de tenlastelegging gewijzigd.

De verdenking komt er thans, kort en feitelijk weergegeven, op neer dat verdachte:

feit 1: als arts een patiënt opzettelijk in hulpeloze toestand heeft gebracht en/of gelaten, welk feit de dood of zwaar lichamelijk letsel tot gevolg heeft gehad;

feit 2: als arts een patiënt heeft mishandeld of opzettelijk de gezondheid van die patiënt heeft benadeeld, terwijl dat feit de dood of zwaar lichamelijk letsel tot gevolg heeft gehad;

feit 18: recepten of receptenblokken heeft gestolen;

feit 19 in de eerste plaats: meermalen machtigingsformulieren voor de aanvraag of de vergoeding van een geneesmiddel valselijk heeft opgemaakt;

feit 19 in de tweede plaats: meermalen vervalste machtigingsformulieren voor de aanvraag of de vergoeding van een geneesmiddel heeft afgeleverd, voorhanden heeft gehad of daarvan gebruik heeft gemaakt;

feit 20 in de eerste plaats: meermalen receptenpapier valselijk heeft opgemaakt;

feit 20 in de tweede plaats: meermalen vervalst receptenpapier heeft afgeleverd, voorhanden heeft gehad of daarvan gebruik heeft gemaakt;

feit 21: meermalen een geldbedrag heeft verduisterd van een stichting waarvan verdachte voorzitter was.

Voluit luidt de ter terechtzitting gewijzigde tenlastelegging aan de verdachte, dat:

1. hij, in de periode van 25 september 1997 tot en met 11 maart 2000,

te Enschede en/of Barneveld, in elk geval in Nederland,

meermalen, althans eenmaal,

opzettelijk een persoon, te weten mevrouw [slachtoffer sub 1], geboren [1938], tot wiens verpleging en/of verzorging hij, verdachte, krachtens overeenkomst (artikel 7:446 BW) verplicht was, in een hulpeloze toestand heeft gebracht en/of gelaten, immers, heeft verdachte (telkens), gehandeld in strijd met goed hulpverlenerschap (neergelegd in artikel 7:453 BW) door

- bij die [slachtoffer sub 1] de onjuiste (differentiaal)diagnose Multi Systeem Atrofie (MSA) te stellen, door (in strijd met de/het (destijds) geldende richtlijn(en) en/of protocol(len)) de diagnose (alleen) te baseren op één (of meer) niet-gevalideerd(e) en/of niet-geïndiceerd(e) (medisch(e)) onderzoek(en), (te weten een (IBZM) SPECT-scan) en/of onvoldoende (klinisch) onderzoek te verrichten dan wel de uitkomsten van dat (of ander) (klinisch) onderzoek niet of onvoldoende te betrekken bij het stellen van

de diagnose MSA en/of bij de inhoud van de daarop volgende behandeling

en/of

(vervolgens) [slachtoffer sub 1] deze onjuiste en/of onvoldoende medisch onderbouwde en/of onvoldoende onderzochte (differentiaal)diagnose MSA aan haar, [slachtoffer sub 1], mede te delen en/of

vast te houden aan de onjuiste (differentiaal)diagnose MSA, dit terwijl de/het uitgevoerde gevalideerd(e) (medisch(e)) onderzoek(en) geen althans geringe afwijking(en) liet(en) zien en/of de klinische (parkinsonistische) verschijnselen passend bij de ziekte MSA ontbraken, waardoor de diagnose MSA niet bevestigd en/of gesteld kon worden en/of

in strijd met de geldende richtlijn(en) en/of het/de protocol(len) bij [slachtoffer sub 1] de onjuiste diagnose Alzheimer en/of dementieel syndroom te stellen en/of aan [slachtoffer sub 1] mede te delen, terwijl verdachte geen (aanvullend(e)) gevalideerd(e) onderzoek(en) heeft (laten) uitvoeren/uitgevoerd die de diagnose Alzheimer en/of dementieel syndroom kon(den) bevestigen dan wel ontkrachten en/of

zonder voorafgaande (verplichte) MMSE-test bij die [slachtoffer sub 1] en/of met behulp van (een) vervalst(e) en/of valselijk opgemaakt(e) machtigingsformulier(en), aan [slachtoffer sub 1] het geneesmiddel Exelon voor te schrijven en/of [slachtoffer sub 1] met dit geneesmiddel te behandelen, terwijl dit geneesmiddel niet geïndiceerd was en/of [slachtoffer sub 1] niet althans onvoldoende voor te lichten over de risico’s en/of bijwerkingen van dit geneesmiddel en/of

aan [slachtoffer sub 1] het/de geneesmiddel(len) (Aurorix en/of Madopar en/of Exelon) voor te schrijven, (een) geneesmiddel(en) dat/die een (onderliggende) psychose en/of manie kan/kunnen doen manifesteren en/of verergeren en/of het risico op tentamen suïcide kan/kunnen vergroten, dit terwijl verdachte bekend was met depressieve klachten en/of suïcidaliteit van [slachtoffer sub 1] en/of geen, althans onvoldoende aandacht te besteden aan en/of zich onvoldoende rekenschap te geven van de bij [slachtoffer sub 1] manifesterende (bovengenoemde) bijwerking(en) en/of [slachtoffer sub 1] niet, althans onvoldoende voor te lichten over de risico’s en/of bijwerkingen van dit/die geneesmiddel(en) en/of

in strijd met de (destijds) geldende (CVZ) richtlijn(en) en/of het/de protocol(len) geen zorg te dragen voor een (adequate) follow-up van de gestelde diagnose (Alzheimer en/of dementieel syndroom) en/of (een) door hem, verdachte, (voorgeschreven) geneesmiddel(len) en/of

de medebehandelaars (huisarts en/of psychiater en/of revalidatiearts) die betrokken waren bij de behandeling van [slachtoffer sub 1] niet, althans onvoldoende in staat te stellen de klachten van [slachtoffer sub 1] op de juiste wijze te interpreteren en/of te behandelen, door niet, althans onvoldoende met deze medebehandelaars te communiceren over de/het door hem, verdachte, bij [slachtoffer sub 1] gedane medische bevindingen en/of ingezette

(medicatie)beleid en/of

- [ [slachtoffer sub 1] (bij haar ontslag d.d. 10 maart 2000) niet te informeren over de uitslag(en) van de door hem, verdachte, verrichte onderzoek(en) (o.a. EMG) in verband met verdachtes verdenking op de ziekte A.L.S. en/of motor neuron disease en/of polyneuropathie, althans een (andere) spierziekte,

welk(e) strafba(a)r(e) feit(en) de dood van [slachtoffer sub 1], althans zwaar lichamelijk

letsel ten gevolge heeft/hebben gehad, te weten een cumulatie en/of een

combinatie van:

(in de periode van februari 1997 tot en met maart 2000) (een combinatie van) depressiviteit, toenemende apathie, energieverlies, visuele en akoestische hallucinaties (zijnde bijwerkingen van het medicijn Madopar) en/of

(in de periode van februari 1997 tot en met 2000) (een combinatie van) myopathische verschijnselen, hyperreflexie, spiertrekkingen, stijgende leverenzymwaarden, suïcidaliteit (zijnde bijwerkingen van het medicijn Aurorix en/of het gevolg van een serotonine overactiviteit/syndroom) en/of

(in de periode van de maand oktober 1997) (een combinatie van huilerigheid, angstaanvallen, slaapproblemen en/of

(in de periode van 1998 tot juni 1999) (een combinatie van) angstaanvallen, nachtzweten, hyperventileren en/of

(in de periode van oktober 1999 tot en met november 1999) (een combinatie van) rusteloosheid, verwardheid, vermoeidheid, vergeetachtigheid, toename van angst (zijnde bijwerkingen van het medicijn Exelon) en/of

(in de periode van februari 1997 tot en met maart 2000) een (kortdurende en/of recidiverende) psychotische stoornis door een middel en/of

(in de periode van februari tot en met maart 2000) rusteloosheid, somberheid, angst, hallucinaties, preoccupatie met de dood en/of een gegeneraliseerde angststoornis en/of angststoornis door een middel;

2. hij, in de periode van 25 september 1997 tot en met 11 maart 2000,

te Enschede en/of Barneveld, in elk geval in Nederland,

meermalen, althans eenmaal,

opzettelijk een persoon, te weten mevrouw [slachtoffer sub 1], geboren [1938] heeft mishandeld, althans opzettelijk de gezondheid van die [slachtoffer sub 1] heeft benadeeld, immers, heeft verdachte (telkens), gehandeld in strijd met goed hulpverlenerschap (neergelegd in artikel 7:453 BW), door (zonder informed consent, neergelegd in artikel 7:448 BW jo.

5.1.1 De standpunten van de officier van justitie en de verdediging

De officier van justitie heeft geconcludeerd tot bewezenverklaring van deze feiten. De verdediging heeft vrijspraak bepleit, nu - kort gezegd - niet bewezen kan worden dat de patiënten in een hulpbehoevende toestand verkeerden in de zin van artikel 255 Sr.

5.1.2 Het bestanddeel “in hulpeloze toestand brengen en/of laten”

Vooropgesteld moet worden dat de artikelen 255 en 257 Sr er onder meer toe strekken de lichamelijke gezondheid en het leven van hulpbehoevenden te beschermen.

Tussen verdachte en de in de tenlastelegging genoemde patiënten bestond in de ten laste gelegde periode een behandelingsovereenkomst als bedoeld in de Wet op de geneeskundige behandelingsovereenkomst (hierna: de WGBO) op grond van artikel 7:446 van het Burgerlijk Wetboek (hierna: BW). Op grond van het bepaalde in artikel 40 van de Wet beroepen in de individuele gezondheidszorg (hierna: de Wet BIG) bestond er daarmee voor de verdachte een gehoudenheid tot het verlenen van verpleging, dan wel verzorging, opgevat in de zin van een medische behandeling. Verdachte was dan ook krachtens wet onderscheidenlijk overeenkomst tot verpleging/verzorging van bedoelde patiënten gehouden.

Uit de wetsgeschiedenis van artikel 255 Sr en het daarmee samenhangende artikel 450 Sr blijkt dat sprake is van “hulpbehoevendheid”, wanneer er gevaar bestaat voor het leven of de gezondheid van een persoon, terwijl de hulpbehoevende zichzelf niet redden kan.

De tekst van de wet noch de wetsgeschiedenis dwingt tot de opvatting dat aan het begrip “hulpeloze toestand” een andere betekenis dient te worden gegeven dan die naar algemeen spraakgebruik.

In de literatuur wordt het in gevaar brengen van een hulpbehoevende uitgelegd als een gevaar voor het leven of de gezondheid, in verband staande met het feit dat de persoon die er door bedreigd wordt zichzelf niet redden kan. Anders gezegd: als die persoon van nature of door de omstandigheden werkelijk hulp in de vorm van onderhoud, verpleging of verzorging behoeft en zich zelf die hulp niet kan verschaffen.

De twee begrippen “hulpbehoevend” en “hulpeloosheid” zijn overigens niet hetzelfde. Iedere hulpeloze is noodzakelijkerwijs hulpbehoevend, iedere hulpbehoevende is echter pas hulpeloos onder bepaalde omstandigheden. Hulpeloosheid is een species van het genus hulpbehoevendheid.

Dat de patiënten in verband met hun ziekte/aandoening behandeling door deskundigen nodig hadden staat naar het oordeel van de rechtbank niet ter discussie. De vraag die hier beantwoord zal dienen te worden is echter of ten aanzien van de patiënten gedurende de periode dat zij bij verdachte onder behandeling waren sprake is geweest van hulpbehoevendheid in de door de wetgever bedoelde zin. Anders gezegd, of zij gedurende die periodes in staat waren zich alsnog - in het kader van een second opinion - onder adequate en effectieve geneeskundige diagnostiek en (medicamenteuze) behandeling te stellen. Bezien zal dus moeten worden of de patiënten in dit verband in staat waren tot een volwaardige uitoefening van hun zelfbeschikkingsrecht.

Hetgeen daarover door de patiënten is verklaard komt er in de kern op neer dat zij geen second opinion hebben overwogen omdat zij vanwege de naam en faam die verdachte had op het vakgebied neurologie geen reden hadden om aan zijn deskundigheid te twijfelen. Hij was als het ware de autoriteit die niet met tegenspraak - voor zover de behoefte daartoe al

bestond - diende te worden geconfronteerd.

Wellicht bemoeilijkte deze omstandigheid een andere verantwoorde keuze, maar zij maakte deze naar het oordeel van de rechtbank niet onmogelijk. Weliswaar was sprake van hulpbehoevende patiënten, maar er was geen sprake van personen die zichzelf niet konden redden, waardoor zij niet in staat waren zichzelf adequate hulp te verschaffen.

Het bovenstaande leidt ertoe dat ten aanzien van de onderhavige patiënten van “hulpeloosheid” als door de wetgever bedoeld geen sprake is en dat verdachte om die reden van de feiten 1, 3, 5, 7, 9, 11, 13, 15 en 17 dient te worden vrijgesproken.

5.2 Feit 2

(mishandeling van patiënte [slachtoffer sub 1], met de dood dan wel met zwaar lichamelijk letsel tot gevolg)

5.2.1 De standpunten van de officier van justitie en de verdediging

De officier van justitie van justitie heeft geconcludeerd tot bewezenverklaring van dit feit.

De verdediging heeft vrijspraak bepleit van het tenlastegelegde. De raadsman heeft daartoe overeenkomstig hetgeen daaromtrent is verwoord in zijn pleitnota - in de kern weergegeven - aangevoerd dat van opzettelijke benadeling van de gezondheid geen sprake kan zijn, nu verdachte zich niet bewust is geweest van de onjuistheid van zijn medisch handelen en evenmin bewust het risico van onjuist medisch handelen heeft aanvaard. Voor zover verdachte in het kader van de op hem rustende zorgplicht het verwijt treft dat hij zich van de onjuistheid van zijn handelen bewust had moeten zijn, kan hooguit sprake zijn van “schuld” of “culpa”, maar niet van opzet in voorwaardelijke zin. Daarnaast kunnen de tenlastegelegde (ernstige) psychische klachten als gevolg van het medisch handelen door verdachte bij patiënte niet worden gekwalificeerd als zwaar lichamelijk letsel in de zin van artikel 82, lid 2 Sr.

Voor zover door de rechtbank een schending van de zorgplicht zal worden aangenomen, bestaat er, volgens de verdediging, geen causaal verband tussen de gezondheidsbenadeling en het overlijden c.q. het ontstane zwaar lichamelijk letsel, nu deze strafverzwarende omstandigheden niet met de vereiste aanzienlijke mate van waarschijnlijkheid aan verdachte kunnen worden toegerekend.

De rechtbank overweegt als volgt.

5.2.2 Diagnoses

[J] verklaart bij de politie over zijn echtgenote [slachtoffer sub 1], dat zijn vrouw eerst bij een andere neuroloog in behandeling is geweest. De klachten van zijn vrouw bestonden er alleen uit dat zij raar begon te lopen. De neuroloog dacht aan een beginnende Parkinson, maar dat is nooit officieel bevestigd. Na een verhuizing in 1995 kwam zijn vrouw bij verdachte onder behandeling.

[Slachtoffer sub 1] is in juni 1996 onder behandeling van verdachte gekomen vanwege klachten omschreven als: “passend bij Parkinson”. Het eerste consult bij verdachte was op

7 juni 1996. [Slachtoffer sub 1] is vervolgens in de periode van 13 augustus 1996 tot en met 21 augustus 1996 voor onderzoek opgenomen in het ziekenhuis.

Op 28 augustus 1996 heeft verdachte een IBZM SPECT-scan aangevraagd. Op de aanvraag is vermeld: “MSA? Verminderde uptake basale ganglia?”.

Op de uitslag van de IBZM SPECT-scan van 28 augustus 1996 is door de nucleair geneeskundige [K] vermeld: “Symmetrisch verlaagde IBZM uptake in de basale ganglia. Kan passen bij MSA”.

Als anamnese vermeldt verdachte in een brief van 2 oktober 1996 aan de huisarts: “Sinds 1993 heeft patiënte klachten. Lopen gaat moeizamer, stijver, langzamer, onzeker. Met name bij draaien valneiging. Al jaren krampen in de voeten, die de laatste jaren toegenomen zijn. Aan armen geen specifieke klachten. Geen gevoelsstoornissen. Draaien in bed gaat goed. De spraak is het laatste jaar onduidelijker en langzamer geworden, slikken moeizamer, vaker verslikken. Kauwen goed. Ze heeft het gevoel dat het linker oog niet goed meedraait. Mictie: al jaren weinig aandranggevoel, spontane urinelozing bij drukverhogende momenten.

(mishandeling van patiënten [slachtoffer sub 2], [slachtoffer sub 3], [slachtoffer sub 4], [slachtoffer sub 5], [slachtoffer sub 6] en [slachtoffer sub 7], met telkens zwaar lichamelijk letsel tot gevolg)

5.3.1 De standpunten van de officier van justitie en de verdediging

De officier van justitie van justitie heeft geconcludeerd tot bewezenverklaring van deze feiten.

De verdediging heeft telkens vrijspraak bepleit van het tenlastegelegde. Overeenkomstig hetgeen daaromtrent door hem is verwoord in zijn pleitnota voert de raadsman daartoe aan

- zakelijk weergegeven - dat van opzettelijke benadeling van de gezondheid geen sprake kan zijn, nu verdachte zich niet bewust is geweest van de onjuistheid van zijn medisch handelen en evenmin bewust het risico van onjuist medisch handelen heeft aanvaard. Voor zover verdachte in het kader van de op hem rustende zorgplicht het verwijt treft dat hij zich van de onjuistheid van zijn handelen bewust had moeten zijn, kan hooguit sprake zijn van “schuld” of “culpa”, maar niet van opzet in voorwaardelijke zin.

Daarnaast kunnen de tenlastegelegde (ernstige) psychische klachten als gevolg van het medisch handelen door verdachte niet worden gekwalificeerd als zwaar lichamelijk letsel in de zin van artikel 82, lid 2 Sr.

Voor zover door de rechtbank een schending van de zorgplicht zal worden aangenomen, bestaat er volgens de verdediging geen causaal verband tussen de gezondheidsbenadeling en het ontstane zwaar lichamelijk letsel, nu deze strafverzwarende omstandigheid telkens niet met de vereiste aanzienlijke mate van waarschijnlijkheid aan verdachte kan worden toegerekend.

De rechtbank overweegt als volgt.

5.3.2 De deskundige prof. dr. Ph. Scheltens

Door de verdediging is aangevoerd dat ten aanzien van de bevindingen van prof. Scheltens extra omzichtigheid is geboden vanwege, zakelijk weergeven, diens eerdere bemoeienissen als deskundige in de onderzoekcommissies Lemstra, nu hij zich in die hoedanigheid ten tijde van zijn benoeming als deskundige in de onderhavige strafzaak reeds in negatieve zin had uitgelaten over het medisch handelen van de verdachte.

Voor zover de raadsman met zijn betoog de objectiviteit van de genoemde deskundige ter discussie heeft willen stellen in het kader van de door de rechtbank op de voet van de artikelen 348 en 350 Sv te nemen beslissingen, overweegt de rechtbank het volgende.

Vooropgesteld moet worden dat het is voorbehouden aan de rechter die over de feiten oordeelt om, binnen de door de wet getrokken grenzen, van het beschikbare materiaal datgene tot het bewijs te bezigen wat hem uit een oogpunt van betrouwbaarheid daartoe dienstig voorkomt en datgene terzijde te stellen wat hij voor het bewijs van geen waarde acht, zonder dat hij van zijn oordeel over de keuze en de betrouwbaarheid van het door hem gekozen bewijsmateriaal in zijn uitspraak rekenschap hoeft af te leggen.

Wat namens de verdachte is aangevoerd verlangt echter een nadere overweging.

De processtukken houden - voor zover hier van belang - het volgende in.

Prof. Scheltens, verbonden aan het Alzheimercentrum VUmc te Amsterdam, is op vordering van de officier van justitie, op 2 juni 2010 door de rechter-commissaris benoemd als deskundige in de strafzaak tegen de verdachte met betrekking tot het onderwerp: “Revisie medisch dossier”.

Op 22 mei 2011 heeft de deskundige na bestudering van het medisch dossier van patiënt [slachtoffer sub 4] zoals aangelegd in het Medisch Spectrum Twente - kort samengevat - gerapporteerd dat op grond van de aanwezige (summiere) gegevens, waar het het handelen van verdachte betreft, de diagnose dementie op geen enkele wijze ondersteund kan worden en dat het medisch handelen van verdachte, gebaseerd op de zeer spaarzame gegevens uit zijn dossier, is te bestempelen als onzorgvuldig.

De deskundige is ter terechtzitting van 12 november 2013 naar aanleiding van voormelde rapportage nader gehoord. Hij heeft op daartoe strekkende vragen van de officier van justitie onder meer - zakelijk weergegeven - verklaard dat zijn eerdere deelname aan de onderzoekcommissies Lemstra I en II en de in dat kader mede door hem opgestelde rapportages, er niet aan in de weg hebben gestaan om vanuit zijn professie als deskundige op het gebied van Alzheimer elke medische status opnieuw en op open wijze te bekijken.

Indien de betrouwbaarheid van een deskundige wordt betwist, dient de rechter te onderzoeken of de persoon van de deskundige de vereiste deskundigheid bezit en zo ja, volgens welke methode hij te werk is gegaan, waarom de betrokkene die methode betrouwbaar acht alsmede in hoeverre hij in staat is die methode vakkundig toe te passen.

Met het oog op de betrouwbaarheid van het deskundigenrapport is kennis van en ervaring in het betreffende rechtsgebied nodig en bekendheid van de deskundige met zijn positie en zijn rol.

De rechtbank stelt voorop dat de verdediging weliswaar de objectiviteit van prof. Scheltens heeft betwist, maar geen inhoudelijk verweer heeft gevoerd met betrekking tot de hiervoor door de rechtbank te toetsen onderdelen. Ambtshalve heeft de rechtbank in dat verband in de stukken en uit het onderzoek ter terechtzitting geen aanknopingspunten gevonden om de deskundigheid van prof. Scheltens of de door hem gehanteerde onderzoeksmethode of de hantering daarvan door hem in twijfel te trekken.

Van een deskundige als prof. Scheltens mag overigens worden verwacht dat hij uit hoofde van zijn professionaliteit in staat is het door hem te verrichten onderzoek met de vereiste zorgvuldigheid te verrichten en daarover onafhankelijk en objectief te rapporteren. De enkele omstandigheid dat in eerste instantie namens de verdachte bezwaar is gemaakt tegen de benoeming van de deskundige en diens handelwijze bij het opstellen van het rapport, brengt nog niet mee dat er een onaanvaardbare schijn is ontstaan dat de deskundige zijn onderzoek niet met de vereiste objectiviteit heeft verricht, op grond waarvan die rapportage bij de beoordeling van en beslissing over de diagnosestelling door de verdachte geen rol meer zou mogen spelen. Dit impliceert dat de rechtbank het deskundigenbericht van prof. Scheltens en zijn verklaringen ter terechtzitting voor het bewijs kan bezigen.

5.3.3 De bewijsoverwegingen van de rechtbank

Op grond van de aan dit vonnis gehechte bewijsmiddelen kan het volgende worden vastgesteld.

5.3.3.1 Vroege fase algemeen

Verdachte heeft gesteld dat hij de patiënten [slachtoffer sub 2], [slachtoffer sub 3], [slachtoffer sub 4], [slachtoffer sub 5], [slachtoffer sub 6] en [slachtoffer sub 7] weliswaar heeft meegedeeld dat zij aan Alzheimer lijden, maar dat hij bedoeld heeft een zeer vroege fase van Alzheimer. Deze vroege fase zou nog liggen voor de fase waarin gesproken wordt van een mild cognitive impairment (MCI).

feit 18: diefstal;

feit 19 in de eerste plaats en feit 20 in de eerste plaats, telkens: valsheid in geschrift, meermalen gepleegd;

feit 19 in de tweede plaats en feit 20 in de tweede plaats, telkens: opzettelijk gebruik maken van een vals of vervalst geschrift als ware het echt en onvervalst, meermalen gepleegd;

feit 21: verduistering, meermalen gepleegd.

7 De strafbaarheid van de verdachte

Er zijn geen feiten of omstandigheden aannemelijk geworden die de strafbaarheid van verdachte uitsluiten. De rechtbank oordeelt daarom dat verdachte strafbaar is voor de bewezenverklaarde feiten.

8 De op te leggen straf of maatregel

8.1 De gronden voor een straf of maatregel

De officier van justitie heeft gevorderd dat verdachte wordt veroordeeld tot een gevangenisstraf voor de duur van zes jaren.

Door en namens verdachte is onder meer aangevoerd dat de gevorderde straf veel te zwaar is omdat verdachte nimmer de bedoeling heeft gehad om zijn patiënten te benadelen en steeds het beste met zijn patiënten voor heeft gehad. De verdediging stelt voorts dat rekening gehouden moet worden met het tijdsverloop dat is veroorzaakt door het openbaar ministerie en met de negatieve publiciteit over verdachte sinds 2009.

Bij de strafoplegging houdt de rechtbank rekening met de aard en de ernst van de gepleegde feiten, de omstandigheden waaronder deze zijn begaan en de persoon van de verdachte zoals die uit het dossier en tijdens de behandeling ter terechtzitting naar voren zijn gekomen.

Daarbij neemt de rechtbank in het bijzonder nog de volgende factoren in aanmerking.

Ten laste van verdachte is bewezen verklaard dat hij als arts/specialist de gezondheid van acht patiënten heeft benadeeld, dat hij meermalen valsheid in geschrifte heeft gepleegd om (voor een aantal patiënten) vergoeding te krijgen van het voorgeschreven geneesmiddel Exelon, dat hij receptenpapier heeft gestolen en valse recepten heeft uitgeschreven om benzodiazepines voor eigen gebruik te verkrijgen en dat hij een aanzienlijk bedrag van de stichting Lewy Body Project heeft verduisterd.

De zeer ernstige gevolgen van de strafbare feiten zijn geweest dat patiënte [slachtoffer sub 1] een einde aan haar leven heeft gemaakt en dat zeven andere patiënten ernstig lichamelijk en psychisch letsel hebben opgelopen, zoals hiervoor is vermeld. Daarmee is verdachte verantwoordelijk voor de onomkeerbare gevolgen en het onherstelbare leed dat deze patiënten, hun naasten en, in het geval van patiënte [slachtoffer sub 1], ook de nabestaanden hebben ondervonden en nog ondervinden, zoals ook blijkt uit de verklaringen die slachtoffers en nabestaanden ter zitting hebben afgelegd. In dit verband is ook van belang dat de rechtbank als vaststaand aanneemt dat verdachte in juli 2000 in strijd met de waarheid tegen de nabestaanden van patiënte [slachtoffer sub 1] heeft gezegd dat uit de obductie was gebleken dat zij leed aan MSA.

De bewezen verklaarde feiten hebben gedurende een lange periode, te weten van medio 1994 tot eind 2003 plaatsgevonden. Verdachte is in 2001 door de raad van bestuur van het MST naar aanleiding van een klachtprocedure gewaarschuwd wegens zijn onvolledige dossiervorming en zijn handelwijze bij het aanvragen van machtigingen voor Exelon en is in mei 2003 door de clustermanager gewaarschuwd wegens diefstal van medicijnen uit het ziekenhuis.

Een en ander heeft evenwel niet geleid tot verbetering van de dossiervorming en verdachte heeft ook daarna aanvraagformulieren voor de vergoeding van Exelon valselijk opgemaakt, receptpapier gestolen en valse recepten uitgeschreven om verdovende middelen te verkrijgen.

De rechtbank rekent het verdachte voorts aan dat hij niet alleen patiënten heeft benadeeld maar ook derden bij zijn strafbare handelingen heeft betrokken door op naam van die derden, waaronder zijn toenmalige vriendin, zijn toenmalige echtgenote, eigen patiënten en kennissen recepten uit te schrijven ter verkrijging van benzodiazepines voor zichzelf, waardoor schade voor die derden kon ontstaan. Verdachte heeft bij het voorschrijven op naam van een andere persoon kennelijk op de koop toe genomen dat diens medicatieoverzicht niet strookte met de werkelijkheid, met alle gezondheidsrisico’s voor die persoon van dien. Bovendien heeft verdachte door het gebruik van receptenpapier van een andere specialist ten onrechte de indruk gewekt dat die andere specialist verantwoordelijk was voor het voorschrijven van benzodiazepines.

Verder is sprake van benadeling van verzekeringsmaatschappijen, die op basis van door verdachte valselijk opgemaakte machtigingsformulieren aanzienlijke hoeveelheden onterecht voorgeschreven Exelon hebben vergoed.

Aannemelijk is, verdachte heeft zelf ook in die zin verklaard tijdens verhoren bij de politie, dat de misdiagnostiek bij een aantal patiënten en gedurende een groot deel van de ten laste gelegde periode, gevolgd door het voorschrijven van niet geïndiceerde medicijnen en de falende follow-up mede in de hand zijn gewerkt door zijn verslaving aan benzodiazepines, die hij ook overdag in grote dosering gebruikte. Verdachte is daarvoor zelf ten volle verantwoordelijk, nu hij als arts en neuroloog bekend is met de werking en de effecten van die middelen op het functioneren. Door desondanks patiënten te behandelen, heeft verdachte de op hem rustende bijzondere zorgplicht als arts miskend, hetgeen hem ernstig dient te worden aangerekend. Dat verdachte stelt dat hij niet de bedoeling heeft gehad om zijn patiënten te benadelen en steeds het welzijn van zijn patiënten voor ogen heeft gehad, doet daaraan niet af. Deze gestelde intentie komt immers niet overeen met zijn werkelijke handelwijze, namelijk het onder invloed van enorme hoeveelheden verdovende middelen op zeer lichtvaardige wijze stellen van ernstige diagnoses en het jarenlang op onjuiste wijze behandelen van patiënten.

Indien en voor zover verdachte heeft willen betogen dat anderen, collega's, managers en/of bestuurders eerder hadden kunnen en moeten ingrijpen en dat het MST tekort is geschoten in de afhandeling en de nazorg voor de getroffen patiënten, doet dat geen afbreuk aan de strafbaarheid van verdachte als zelfstandig medisch specialist met een eigen verantwoordelijkheid. Uit het dossier en de behandeling ter zitting blijkt bovendien dat verdachte meermalen is aangesproken op zijn gedrag, maar zich niet liet corrigeren. Integendeel, verdachte voelde zich met zijn naar eigen zeggen "superieur medisch handelen" ver verheven boven zijn collega's. De rechtbank constateert dat verdachte ook ter zitting heeft laten blijken het laakbare van zijn (medisch) handelen niet volledig in te zien en bovendien niet de volle verantwoordelijkheid voor zijn fouten te aanvaarden. Weliswaar heeft verdachte toegegeven dat hij beoordelingsfouten heeft gemaakt en dat hij de ernstige gevolgen voor de patiënten betreurt, maar tegelijkertijd zegt verdachte dat dat achteraf gemakkelijk kan worden vastgesteld en dat hij destijds goede argumenten had voor zijn handelen. In dit verband wijst de rechtbank verder op wat hiervoor is overwogen, namelijk dat verdachte heeft gesteld dat hij [slachtoffer sub 2], [slachtoffer sub 3], [slachtoffer sub 4], [slachtoffer sub 5], [slachtoffer sub 6] en [slachtoffer sub 7] weliswaar heeft meegedeeld dat zij aan de ziekte van Alzheimer lijden, maar dat hij daarmee bedoeld heeft een zeer vroege fase van Alzheimer, die nog ligt voor de fase waarin gesproken wordt van een mild cognitive impairment.

Bij geen van de patiënten blijkt uit het medisch dossier dat verdachte die zeer vroege fase heeft gediagnosticeerd. Voor zover er door verdachte opgestelde brieven aan de huisarts en/of bedrijfsarts aanwezig zijn, wordt consequent gesproken over de diagnose preseniele dementie.

7:450 BW),

de diagnose MSA en/of bij de inhoud van de daarop volgende behandeling en/of

(vervolgens) [slachtoffer sub 1] deze onjuiste en/of onvoldoende medisch onderbouwde en/of onvoldoende onderzochte (differentiaal)diagnose MSA aan haar, [slachtoffer sub 1], mede te delen en/of

in strijd met de (destijds) geldende (CVZ) richtlijn(en) en/of het/de protocol(len) geen zorg te dragen voor een (adequate) follow-up van de gestelde diagnose (Alzheimer) en/of (een) door hem, verdachte, (voorgeschreven) geneesmiddel(len) en/of

(medicatie)beleid en/of

- door [slachtoffer sub 1] (bij haar ontslag d.d. 10 maart 2000) niet te informeren over de uitslag(en) van de door hem, verdachte, verrichte onderzoek(en) (o.a. EMG) in verband met verdachtes verdenking op de ziekte A.L.S. en/of motor neuron disease en/of polyneuropathie, althans een(andere) spierziekte,

welk(e) strafba(a)r(e) feit(en) de dood, althans zwaar lichamelijk letsel van [slachtoffer sub 1] ten gevolge heeft/hebben gehad, te weten een cumulatie en/of een combinatie van:

(in de periode van de maand oktober 1997) (een combinatie van) huilerigheid, angstaanvallen, slaapproblemen en/of

(in de periode van 1998 tot juni 1999) (een combinatie van) angstaanvallen, nachtzweten, hyperventileren en/of

(in de periode van februari 1997 tot en met maart 2000) een (kortdurende en/of recidiverende) psychotische stoornis door een middel en/of

3. hij, in de periode van 1 januari 2002 tot en met 19 maart 2009,

te Enschede, in elk geval in Nederland,

meermalen, althans eenmaal,

opzettelijk een persoon, te weten de heer [slachtoffer sub 2], geboren [1944], tot wiens verpleging en/of verzorging hij, verdachte, krachtens overeenkomst (artikel 7:446 BW) verplicht was, in een hulpeloze toestand heeft gebracht en/of gelaten, immers, heeft verdachte (telkens), in de periode van 1 januari 2002 tot 1 januari 2004, gehandeld in strijd met goed hulpverlenerschap (neergelegd in art.

Geen klachten van orthostatische hypotensie, speekselvloed of defaecatie stoornissen. Episodes gehad met sombere buien, al jaren. Geen hallucinaties. Snel de draad in het verhaal kwijt, vergeetachtiger”.

Blijkens die brief duiden de onderzoeksresultaten van laboratorium, röntgen en EEG niet op bijzondere afwijkingen. In de wervelkolom zijn wat artrose-verschijnselen waargenomen en de MRI-uitslag duidt op lichte cerebrale en cerebellaire atrofie. Daarnaast is in de brief als uitslag van de IBZM SPECT-scan zoals hierboven vermeld opgenomen: “Symmetrisch verlaagd IBZM uptake in de basale ganglia, kan passen bij multi system atrofie”.

Naar aanleiding van vorenstaande vermeldt verdachte in vorenbedoelde brief aan de huisarts als zijn conclusie: “Beeld verdacht voor multi system atrofie”.

[J] verklaart bij de politie dat hij bij alle consulten aanwezig is geweest. Over het mededelen van de diagnose MSA aan zijn vrouw, verklaart [J] dat dit al bij het tweede consult was op 28 augustus 1996. Zij krijgen dan van verdachte te horen dat dit een zeer ernstige vorm van Parkinson is, waarbij de hersencellen snel worden afgebroken. Verdachte heeft geen duidelijke uitleg gegeven over de grondslag van zijn diagnose. Wel heeft hij verteld dat de levensverwachting korter is dan bij "normale" Parkinson. Verdachte schrijft het medicijn Madopar voor om het ziekteproces te vertragen.

[J] zegt dat zijn vrouw op dat moment nog goed functioneerde.

[L], zoon van [slachtoffer sub 1], verklaart bij de politie dat hij mee was, maar op de gang bleef wachten toen zijn moeder te horen kreeg dat ze MSA had. Na het consult werd hem gezegd dat het een soort Parkinson+ was. Zijn zus heeft met verdachte gebeld. Uit dat gesprek is duidelijk geworden dat zijn moeder nog maar een paar jaar te leven had.

Over het vervolg van de behandeling van [slachtoffer sub 1] door verdachte is uit het medische dossier het volgende af te leiden.

Verdachte maakt op 11 april 1997 aantekeningen naar aanleiding van een consult. Deze aantekeningen houden in: “Verbetering stemming en dysarthrie -> pleit toch voor PD?”. Vervolgens tekent verdachte op 24 oktober 1997 op: “recidiverende depressie. Nu Anafranil”.

[Slachtoffer sub 1] is vervolgens voor de tweede maal opgenomen in het ziekenhuis in de periode van

22 juni 1999 tot 5 juli 1999. In de ontslagbrief van 5 juli 1999 is als ontslagdiagnose opgenomen: “loopstoornis, geheugen minder, depressie, hallucinaties, vermoeidheid. IBZM => MSA. Apomorfinetest: geen verbetering. Poliklinisch nog HMPAO-scan”.

In een brief van 3 augustus 1999 van verdachte aan de huisarts is vermeld: “Anamnese: in 1996 is bij patiënte een MSA vastgesteld. Decursus: Bij patiënte werd een apomorfinetest gedaan, waarbij gekeken werd naar verbetering in lopen of welbevinden. Dit alles bleef uit, waarbij wij daardoor toch denken dat deze loopstoornis niet geheel past binnen haar Parkinsonisme”.

Op 4 augustus 1999 heeft op aanvraag van verdachte een HMPAO SPECT-scan plaatsgevonden. Als conclusie van de nucleair geneeskundige is opgenomen: “Links en rechts rond mid-lijn afname van frontale activiteit. Overige perfusie intact. Morbus Pick?”.

Op 16 september 1999 bezoekt [slachtoffer sub 1] de revalidatiearts [M]. In een brief aan de huisarts schrijft [M] op 26 oktober 1999: “M.i. is het lopen m.n. beperkt door de heupproblematiek”.

Op 11 oktober 1999 heeft verdachte op naam van [slachtoffer sub 1] een machtigingsformulier Exelon opgemaakt en ondertekend. In de aanvraag is vermeld: “medische indicatie: milde tot matig ernstige dementie van het Alzheimer-type; voorschrift door specialist met deskundigheid op het gebied van de behandeling van patiënten met de ziekte van Alzheimer”.

In zijn aantekeningen heeft verdachte opgenomen: “6 december 1999 zie HMPAO: frontale stoornis”.

[J] verklaart bij de politie over Exelon en de in verband daarmee gestelde diagnose dat verdachte in oktober 1999 dit medicijn aan zijn vrouw heeft voorgeschreven, omdat hij had gevraagd of zijn vrouw ook Alzheimer kon hebben, omdat zij dingen vergat en warrig was. [J] verklaart dat verdachte geen testen of andere onderzoeken heeft gedaan om deze diagnose ook te bevestigen.

[N], dochter van [slachtoffer sub 1], verklaart bij de politie dat ook zij weet dat haar moeder Exelon heeft geslikt, omdat in een vrij laat stadium bij haar moeder ook Alzheimer is gediagnosticeerd. Zij verklaart daarover: “lk had het gevoel van; dat kan er ook nog wel bij”.

De deskundige prof. Wolters schrijft in zijn deskundigenbericht dat de door verdachte gestelde diagnose MSA waarschijnlijk uitsluitend is gebaseerd op de IBZM SPECT-scan en dat verdachte ondanks de persisterende afwezigheid van parkinsonistische verschijnselen bleef vasthouden aan deze diagnose, waarna hij na de proefbehandeling met apomorfine wel moest besluiten dat de progressieve loopstoornis van betrokkene hier niet mee te verklaren was.

In aanvulling daarop heeft prof. Wolters ter terechtzitting van 6 november 2013 verklaard:

“Desgevraagd zeg ik u dat mijn conclusie in deze zaak is, dat de diagnostiek van [verdachte] op grond van wat ik ter beoordeling had, niet correct was. [Verdachte] spreekt voortdurend van een Multiple Systeem Atrofie. Er zijn spelregels die internationaal gelden voor wanneer je mag spreken van een Multiple Systeem Atrofie. Er zijn drie vormen: een “definite” vorm die je pas kunt stellen na het overlijden - deze vorm is hier ook na pathologie verworpen -, een “probable” vorm en een “possible” vorm. Maar zelfs aan de “possible” criteria voldoet deze casus niet. Het is volgens mij niet terecht dat er wordt gesproken van een Multiple Systeem Atrofie. Desgevraagd zeg ik u dat de spelregels inhouden dat, wil je spreken van een MSA, er sprake moet zijn van een ernstig neurologisch vegetatief lijden, in de zin van een urogenitaal probleem, bijvoorbeeld mictiestoornissen of ernstige orthostatische hypotensie. Deze patiënte leed al jaren aan mictiestoornissen, maar deze mictiestoornissen bestonden al sinds 1981. Vele jaren voordat ze bij [verdachte] onder behandeling kwam. Als zij deze mictiestoornissen zou hebben in het kader van een Multiple Systeem Atrofie, waarbij de levensverwachting gemiddeld negen jaar is, zou die vrouw dat niet overleefd hebben, die tijd. Dus het is zeer onwaarschijnlijk dat deze mictiestoornissen in deze casus betrokken moeten worden”. Wolters voegt daar nog aan toe: ”In de tweede plaats is het zo dat de parkinsonistische verschijnselen die beschreven zijn in de status zeer mager zijn en op basis daarvan ben je eigenlijk niet gerechtigd om te spreken van een Parkinsonisme”. Over de IBZM SPECT-scan zegt prof. Wolters dat dit een hulpmiddel is, dat niet als diagnostisch instrument is opgenomen in de richtlijnen voor de diagnostiek.

De deskundige prof. Snoek schrijft in zijn deskundigenbericht dat er op zich tegen de aanvankelijk gestelde waarschijnlijkheidsdiagnose MSA weinig is in te brengen, maar dat de bevindingen van de IBZM SPECT-scan geen deel uitmaken van de diagnostische criteria voor MSA. Voorts verklaart hij dat het klinisch beloop slecht past bij de gestelde diagnose, omdat de cognitieve functies opvallend intact blijven. Hij signaleert dat ook verdachte blijkens het medisch dossier bij herhaling twijfel oppert. Voorts geeft hij aan dat bij neuropsychologisch onderzoek de steeds gehandhaafde klinische diagnose MSA had kunnen worden uitgesloten door het ontbreken van neuropathologische afwijkingen van deze aandoening.

In aanvulling daarop heeft prof.

Voor zover de verdachte daarmee heeft willen betogen dat die diagnoses lege artis tot stand zijn gekomen, nu er geen richtlijnen en/of protocollen aanwezig waren die zagen op de diagnostisering van die zeer vroege fase van Alzheimer, verwerpt de rechtbank dit verweer.

Bij geen van de patiënten blijkt uit het medisch dossier dat verdachte die door hem bedoelde zeer vroege, voor de MCI liggende, fase van Alzheimer - voor zover die door verdachte bedoelde vroege fase in de periode waarin de diagnoses door verdachte zijn gesteld in de neurologie al onderkend was - daadwerkelijk heeft gediagnosticeerd. In die gevallen waarin van verdachte afkomstige brieven aan de huisarts en/of bedrijfsarts aanwezig zijn, wordt daarin consequent gesproken over de diagnose preseniele dementie. Verdachte heeft hierover verklaard dat hij zich vergist heeft in de terminologie en dat “preseniel” dient te worden gelezen als “vroege fase”. De rechtbank acht die stelling ongeloofwaardig, nu verdachte een specialist op het gebied van neurologie was met tientallen jaren ervaring, die zeer goed op de hoogte was van het basale verschil tussen preseniel en vroege fase.

Ook in de richting van de patiënten heeft verdachte zich nimmer uitgelaten over een vroege, nog voor de MCI-fase liggende, vorm van Alzheimer. Sterker nog, verdachte is jegens alle patiënten die het hier betreft zeer stellig geweest in zijn uitlatingen jegens de patiënten dat zij leden aan de ziekte van Alzheimer. Dit blijkt onder meer uit de verklaringen van [slachtoffer sub 2], [slachtoffer sub 3], [slachtoffer sub 4], [slachtoffer sub 5], [slachtoffer sub 6] en [slachtoffer sub 7] en uit de door verdachte zelf afgelegde verklaringen bij de politie en ter terechtzitting.

De rechtbank verwerpt dit verweer.

5.4 Voor wat betreft patiënt [slachtoffer sub 2] overweegt de rechtbank als volgt.

5.4.1 Diagnose

Op 2 januari 2002 vindt in het MST een onderzoek plaats door de coassistenten [T] en [U] in verband met klachten die [slachtoffer sub 2] omschrijft als aanvallen. Deze aanvallen begonnen met een vieze smaak in de mond en een paar seconden later miste hij dan een stuk van de film. Hij reageerde na de aanvallen afwezig. Hij heeft vanaf 2001 tot 12 mei 2004 in ieder geval ongeveer 120 van dergelijke aanvallen gehad.

Op aanvraag van de collega-neuroloog van verdachte [NN] is een CT cerebrum gemaakt. Het verslag daarvan vermeldt onder medische gegevens: "Geheugenstoornissen, hoofdpijn, karakterverandering, R.I.P.?" en als conclusie: "Normale bevindingen".

[T] vermeldt onder (differentiaal) diagnose: "geen aanwijzingen voor RIP dan wel ander neurologisch lijden; beginnende depressie???".

Op 29 januari 2002 krijgt [slachtoffer sub 2] op zijn werk een nieuwe aanval. Hij wordt onderzocht door de collega-neuroloog van verdachte, [B]. Volgens [slachtoffer sub 2] is de diagnose dan partiële epilepsie.

De aantekening van [B] van die datum vermeldt onder meer: "DD depressie" en "partiële epilepsie" en maakt melding van een poli-afspraak met verdachte op 8 februari 2002.

Op 8 februari 2002 is een EEG gemaakt, mede op aanvraag van verdachte. Onder klinische gegevens is vermeld: "Al langer bestaande geheugenproblemen. DD depressie / partiële epilepsie", en als conclusie: "EEG met lichte stoornissen in de frontale en voorste temporale gebieden linkszijdig".

Het verslag van een door verdachte aangevraagde HMPAO SPECT-scan van de nucleair geneeskundige [K] van 1 maart 2002 houdt onder meer in als indicatie: “geheugenverlies, desoriëntatie en episodische toename” en vermeldt dat CT en lab. geen bijzonderheden laten zien. In het verslag is onder meer vermeld: "analogie met epilepsie". Als conclusie is onder meer vermeld: "Diffuus verminderde activiteit van de gehele schedelinhoud. Kleine infarctjes?”.

Op 4 april 2002 heeft verdachte aan [slachtoffer sub 2] en diens echtgenote medegedeeld dat [slachtoffer sub 2] leed aan de ziekte van Alzheimer dan wel aan een preseniel dementieel syndroom in een zeer agressieve vorm. Verdachte heeft daarbij een foto laten zien, waarvan [slachtoffer sub 2] en zijn echtgenote dachten dat het een foto van de hersenen van [slachtoffer sub 2] was en op welke foto volgens verdachte terugtredende hersenen te zien waren.

De diagnose is gebaseerd op de (hetero) anamnese en de HMPAO SPECT-scan. Verdachte heeft bij de politie verklaard dat hij tot de diagnose is gekomen op basis van de duurzame klachten waarmee [slachtoffer sub 2] zich presenteerde en dat de afwijkende HMPAO SPECT-scan, daarbij doorslaggevend was.

De rechtbank leidt uit het vorenstaande af dat verdachte op 8 april 2002 de diagnose ziekte van Alzheimer/preseniel dementieel syndroom heeft gesteld en die diagnose toen aan [slachtoffer sub 2] heeft meegedeeld. Deze diagnose heeft verdachte gebaseerd op de anamnese en een HMPAO SPECT-scan. Daarmee heeft verdachte niet voldaan aan de in de hiervoor genoemde richtlijnen gestelde criteria voor de diagnostiek bij dementie.

Prof. Scheltens merkt in zijn deskundigenbericht nog op dat niet is gebleken dat een evaluatie van de cognitieve functies heeft plaatsgevonden en dat de diagnose preseniele dementie c.q. ziekte van Alzheimer geheel en al is gebaseerd op de uitslag van de HMPAO SPECT-scan die als zodanig in 2002 niet geïndiceerd was en ook niet zodanig van uitslag was dat de diagnose gesteld kon worden.

Prof. Snoek concludeert in zijn deskundigenbericht dat op grond van klinische criteria de diagnose absoluut niet gesteld kon worden en dat overmatige betekenis is toegekend aan de HMPAO SPECT-scan, waarvan de sensitiviteit en specificiteit gering zijn, terwijl bovendien geen aandacht is besteed aan de harde mogelijkheid van temporale epilepsie.

5.4.2 Behandeling

Verdachte heeft aan [slachtoffer sub 2] Exelon voorgeschreven, waarmee [slachtoffer sub 2] op 23 april 2002 is begonnen.

[Slachtoffer sub 2] heeft bij de politie verklaard dat hem nimmer de vragen zijn gesteld die vermeld zijn op de Gestandaardiseerde Mini Mental State Examination. Verdachte heeft ter terechtzitting verklaard dat hij bij [slachtoffer sub 2] geen MMSE-test heeft afgenomen.

Daaruit volgt dat verdachte op het gebruikte machtigingsformulier een fictieve score heeft vermeld en dat hij dat formulier valselijk heeft opgemaakt.

Nu de diagnose ziekte van Alzheimer niet lege artis is gesteld, was er geen indicatie voor het voorschrijven van Exelon, hetgeen nog eens wordt bevestigd in de rapportages van de deskundigen Scheltens en Snoek.

Blijkens de CVZ-richtlijn De ziekte van Alzheimer, diagnostiek en medicamenteuze behandeling; Richtlijnen voor de praktijk van 28 september 2000 kan rivastigmine (Exelon) worden ingezet bij de ziekte van Alzheimer. In het geval deze medicamenteuze behandeling wordt overwogen is het aangewezen met patiënt en begeleiders de voor- en nadelen van behandeling te bespreken, maar ook te vragen wat voor hen het belangrijkste doel van behandeling is. Van belang is om uitvoerig in te gaan op de eventuele bijwerkingen.

Uit het medisch dossier en de verklaringen van [slachtoffer sub 2] en verdachte blijkt niet dat verdachte [slachtoffer sub 2] heeft geïnformeerd over de risico’s en de bijwerkingen van Exelon op het moment dat verdachte overwoog om Exelon voor te schrijven.

Verdachte heeft hierover verklaard dat hij zich vergist heeft in de terminologie en dat “preseniel” dient te worden gelezen als “vroege fase”. Verdachte was een specialist op het gebied van neurologie met tientallen jaren ervaring die zeer goed op de hoogte was van het basale verschil tussen preseniele en vroege fase, zodat die stelling ongeloofwaardig is en slechts bedoeld kan zijn om zijn handelwijze te vergoelijken. Verdachte miskent daardoor dat hij ook thans nog voorbij gaat aan de belangen van zijn patiënten, die hierdoor geen antwoord krijgen op de vraag hoe het mogelijk is dat verdachte, in wie zij destijds het volste vertrouwen hadden, op een zo ernstige wijze hun gezondheid heeft benadeeld.

Verdachte heeft daarnaast met zijn handelen ernstige schade toegebracht aan het vertrouwen in de medische stand en met name de neurologie in diskrediet gebracht.

De rechtbank verwijst daarvoor in het bijzonder naar de verklaringen van de deskundigen prof. Snoek en prof. Scheltens ter terechtzitting dat het schaamte oproept zoals de praktijk door verdachte werd gevoerd; dat in de werkwijze van verdachte een lijn te zien is van uiterst gebrekkige dossiervoering, het ontbreken van differentiaal diagnostische en therapeutische overwegingen en onvoldoende follow-up; dat sprake is van kwetsbare patiënten en slordige hapsnap gestelde diagnoses die steevast gebaseerd waren op enkele losse cognitieve flodders in combinatie met overmatige interpretatie van gegevens van aanvullend onderzoek, zonder uitzondering zonder enige bijsturing door het beloop der jaren na het stellen van de diagnose, met steevast een experimentele absoluut niet-systematische geëvalueerde therapie met Exelon, dit alles steevast met een enorme impact op de betreffende patiënten en hun familieleden; dat sprake is van een manier van neurologie bedrijven die in die jaren ver onder de professionele standaard van de beroepsgroep lag en van pseudowetenschap over de ruggen van patiënten.

De rechtbank herkent het door de deskundigen geschetste patroon in de patiëntendossiers zoals die ter terechtzitting aan de orde zijn gekomen.

Door en namens verdachte is aangevoerd dat - ten voordele van verdachte - rekening gehouden moet worden met het tijdsverloop dat is veroorzaakt door het openbaar ministerie sinds 2009 en met de negatieve publiciteit over verdachte.

Voor zover dat betoog van de verdediging moet worden opgevat als een beroep op overschrijding van de redelijke termijn van berechting als bedoeld in artikel 6, eerste lid, van het EVRM overweegt de rechtbank het volgende.

Voor de berechting in eerste aanleg geldt als uitgangspunt dat de behandeling van de zaak ter terechtzitting binnen twee jaar nadat de op zijn redelijkheid te beoordelen termijn is aangevangen moet zijn afgerond met een eindvonnis, tenzij sprake is van bijzondere omstandigheden.

De rechtbank is van oordeel dat de hier bedoelde termijn is aangevangen kort na de opening van het gerechtelijk vooronderzoek ter zake van mishandeling van de patiënten [slachtoffer sub 2], [slachtoffer sub 3] en [slachtoffer sub 4] op 6 februari 2009.

De rechtbank dient daarom te beoordelen of er bijzondere omstandigheden zijn die maken dat een termijn van ruim vier jaren in dit geval nog als redelijk kan worden aangemerkt.

Weliswaar is tot het moment van overdracht van de zaak aan het expertisecentrum medische zaken van het openbaar ministerie in maart 2011 enige vertraging in het onderzoek opgetreden die niet aan verdachte is toe te rekenen, maar de complexiteit van de materie en de omvang van het onderzoek, waaronder begrepen het gerechtelijk vooronderzoek, waarin tientallen getuigen en deskundigen zijn gehoord en vele deskundigen onderzoek hebben verricht en hebben gerapporteerd, maken naar het oordeel van de rechtbank dat de termijn van ruim vier jaren in dit geval nog als redelijk kan worden aangemerkt.

De rechtbank ziet wel redenen om ten voordele van verdachte rekening houden met de ouderdom van de feiten en met de niet aflatende en indringende berichtgeving door diverse media over verdachte vanaf 2009.

Verdachte werd daarbij met zijn volledige naam aangeduid en werd afgeschilderd als

dr. Frankenstein en horror-dokter, waarbij de vergelijking met Joseph Mengele werd gemaakt, als crimineel en onmens, waarbij verdenkingen als vaststaande feiten zijn gepresenteerd. Daarbij is het zelfs zo ver gekomen dat het publiek is opgeroepen om de verblijfplaats van verdachte te achterhalen en bekend te maken. Ook de ex-echtgenote, kinderen, andere familieleden en kennissen van verdachte ontkwamen niet aan uitgebreide berichtgeving door de pers. Er is een Wikipedia pagina gewijd aan verdachte waarop allerhande persoonlijke informatie te vinden is en er zijn meer dan een miljoen google-hits op zijn naam. De rechtbank acht zonder meer aannemelijk dat deze feiten en omstandigheden en de druk van het lopende onderzoek, waaraan verdachte vanaf het begin zijn medewerking heeft verleend, het leven van verdachte gedurende vele jaren in zeer sterke mate hebben beheerst en beïnvloed. Anderzijds moet worden vermeld dat de media-aandacht uiteindelijk heeft geleid tot het strafrechtelijk onderzoek tegen verdachte.

Vervolgens komt de vraag aan orde of de feiten in volle omvang aan verdachte kunnen worden toegerekend.

Over verdachte is op 25 november 2013 gerapporteerd door de gedragskundigen dr. T.W.E. van Os, psychiater/ psychoanalyticus, en door dr. A.J. Verheugt, klinisch psycholoog.

Die rapporten houden kort en zakelijk samengevat onder meer het volgende in.

Bij onderzochte is sprake van een ziekelijke stoornis van de geestvermogens, te weten een benzodiazepine verslaving met psychologische en fysiologische afhankelijkheid. Deze verslaving is inmiddels al jaren in langdurige en volledige remissie. Tevens is er sprake van een Attention Development and Hyperactivity Disorder (ADHD). Er is ook sprake van een gebrekkige ontwikkeling der geestvermogens te weten narcistische trekken, die dusdanig aanwezig en bepalend zijn voor het relationele functioneren dat gesproken kan worden van een narcistische persoonlijkheidsstoornis.

De ziekelijke stoornissen en gebrekkige ontwikkeling bestonden volgens de gedragsdeskundigen ook ten tijde van hetgeen onderzochte ten laste wordt gelegd. Een deel van de hem ten laste gelegde feiten vond plaats in een periode waarin er geen sprake was van een benzodiazepine verslaving. Er was toen wel sprake van de ADHD problematiek en de toenemend onder druk staande narcistische persoonlijkheidsstoornis. Het grootste deel van de ten laste gelegde feiten vond plaats in de periode waarin onderzochte wel verslaafd was, waardoor de ADHD en narcistische problematiek nog extra kon doorwerken vanwege het verder afgenomen reflectief vermogen.

De ADHD en narcistische problematiek en later ook de afhankelijkheid van benzodiazepinen hadden een belangrijke doorwerking in de hem ten laste gelegde feiten.

Op basis van de ziekelijke stoornissen en de gebrekkige ontwikkeling had onderzochte weliswaar voldoende inzicht in het ongeoorloofde van alle hem ten laste gelegde feiten, indien bewezen, maar hij was onvoldoende in staat om ten tijde de hem ten laste gelegde feiten zijn wil overeenkomstig zijn inzicht te bepalen.

De onderzoekers achten verdachte voor alle feiten verminderd toerekeningsvatbaar.

De officier van justitie en de verdediging hebben deze conclusie overgenomen.

De rechtbank acht de conclusies van de gedragsdeskundigen, dat verdachte lijdende is en was aan ADHD en aan een narcistische persoonlijkheidsstoornis en dat gedurende een gedeelte van de ten laste gelegde periode sprake was van een ziekelijke stoornis van de geestvermogens bestaande in een benzodiazepineverslaving met psychologische en fysiologische afhankelijkheid, voldoende onderbouwd en neemt die conclusies over.

7:453 BW) door,

- bij die [slachtoffer sub 2] de onjuiste (differentiaal)diagnose Alzheimer en/of

(preseniele en/of frontaalkwab)dementie te stellen, door (in strijd met de/het (destijds) geldende richtlijnen en/of protocol(len)) de diagnose (alleen) te baseren op één (of meer) niet-gevalideerd(e) en/of niet-geïndiceerd(e) (medisch(e)) onderzoek(en), (te weten een (HMPAO) SPECT-scan) en/of onvoldoende (klinisch) onderzoek te verrichten dan wel de uitkomsten van dat (of ander) (klinisch) onderzoek niet of onvoldoende te betrekken bij het stellen van de diagnose Alzheimer en/of (preseniele en/of frontaalkwab) dementie en/of bij de inhoud van de

daarop volgende behandeling en/of

(vervolgens) [slachtoffer sub 2] deze onjuiste en/of onvoldoende medisch onderbouwde en/of onvoldoende onderzochte (differentiaal)diagnose Alzheimer en/of (preseniele en/of frontaalkwab)dementie aan hem, [slachtoffer sub 2], mede te delen en/of zijn, verdachtes, eigen verdenking op (begeleidende) temporale epilepsie niet aan [slachtoffer sub 2] mede te delen en/of

zonder voorafgaande (verplichte) MMSE-test bij die [slachtoffer sub 2] en/of met behulp van (een) vervalst(e) en/of valselijk opgemaakt(e) machtigingsformulier(en), aan [slachtoffer sub 2] het geneesmiddel Exelon voor te schrijven en/of [slachtoffer sub 2] met dit geneesmiddel te behandelen, terwijl dit geneesmiddel niet geïndiceerd was en/of [slachtoffer sub 2] niet, althans onvoldoende voor te lichten over de risico’s en/of bijwerkingen van dit geneesmiddel en/of

de uitslag(en) van de/het (nadien) uitgevoerde gevalideerd(e)

medisch(e) onderzoek(en) – die/dat pleitte(n) tegen het bestaan van de ziekte Alzheimer/ (preseniele en/of frontaalkwab)dementie – te negeren, althans zijn (differentiaal)diagnose niet bij te stellen en/of te heroverwegen en/of

in strijd met de (destijds) geldende (CVZ) richtlijn(en) en/of het/de protocol(len) geen zorg te dragen voor een (adequate) follow-up van de gestelde diagnose Alzheimer/ (preseniele en/of frontaalkwab)dementie en/of (een) door hem, verdachte, (voorgeschreven) geneesmiddel(len) en/of

geen (nader) onderzoek te verrichten naar de verdenking op temporale epilepsie en/of een epileptisch ziektebeeld bij [slachtoffer sub 2] onbehandeld te laten,

welk(e) strafba(a)r(e) feit(en) zwaar lichamelijk letsel bij [slachtoffer sub 2] ten

gevolge heeft/hebben gehad, te weten een cumulatie en/of een

combinatie van:

- ( (in de periode van april 2002 tot december 2002) (een combinatie van)

lusteloosheid, vermoeidheid, angst, suïcidaliteit, slapeloosheid

concentratieverlies, hallucinaties, maagklachten, kromlopen, delirium en

parkinsonistische verschijnselen (zijnde bijwerkingen van het medicijn

Exelon) en/of

(in de periode van april 2002 tot 4 augustus 2004) een aanpassingsstoornis met depressieve stemming en/of sympto(o)m(en) van een niet behandeld epileptisch ziektebeeld, waaronder (een) epileptische aanval(len) en/of

(in de periode van 4 augustus 2004 van tot en met 19 maart 2009) een reactieve depressieve stoornis met langdurig beloop;

4. hij, in de periode van 1 januari 2002 tot en met 19 maart 2009,

te Enschede, in elk geval in Nederland,

meermalen, althans eenmaal,

opzettelijk een persoon, te weten [slachtoffer sub 2], geboren [1944] heef mishandeld, althans opzettelijk de gezondheid van die [slachtoffer sub 2] heeft benadeeld, immers heeft verdachte (telkens) in de periode van 1 januari 2002 tot 1 januari 2004, gehandeld in strijd met goed hulpverlenerschap (neergelegd in artikel 7:453 BW), door (zonder informed consent, neergelegd in artikel 7:448 BW jo. 7:450 BW),

bij die [slachtoffer sub 2] de onjuiste (differentiaal)diagnose Alzheimer en/of (preseniele en/of frontaalkwab)dementie te stellen, door (in strijd met de/het (destijds) geldende richtlijnen en/of protocol(len)) de diagnose (alleen) te baseren op één (of meer) niet-gevalideerd(e) en/of niet geïndiceerd(e) (medisch(e)) onderzoek(en), (te weten een (HMPAO) SPECT-scan) en/of onvoldoende (klinisch) onderzoek te verrichten dan wel de uitkomsten van dat (of ander) (klinisch) onderzoek niet of onvoldoende te betrekken bij het stellen van de diagnose Alzheimer en/of (preseniele en/of frontaalkwab) dementie en/of bij de inhoud van de daarop volgende behandeling en/of

en/of

de uitslag(en) van de/het (nadien) uitgevoerde gevalideerd(e) medisch(e) onderzoek(en) – die/dat pleitte(n) tegen het bestaan van de ziekte Alzheimer/ (preseniele en/of frontaalkwab)dementie – te negeren, althans zijn (differentiaal)diagnose niet bij te stellen en/of te heroverwegen en/of

geen (nader) onderzoek te verrichten naar de verdenking op temporale epilepsie en/of een epileptisch ziektebeeld bij [slachtoffer sub 2] onbehandeld te laten,

ten gevolge waarvan die [slachtoffer sub 2] zwaar lichamelijk letsel heeft bekomen, althans enig letsel heeft bekomen en/of pijn heeft ondervonden, te weten een cumulatie en/of een combinatie van:

(in de periode van april 2002 tot december 2002) (een combinatie van) lusteloosheid, vermoeidheid, angst, suïcidaliteit, slapeloosheid concentratieverlies, hallucinaties, maagklachten, kromlopen, delirium en parkinsonistische verschijnselen (zijnde bijwerkingen van het medicijn Exelon) en/of

(in de periode van 4 augustus 2004 van tot en met 19 maart 2009) een reactieve depressieve stoornis met langdurig beloop;

5. hij, in de periode van 01 maart 2000 tot en met 11 maart 2009,

te Enschede en/of Rijssen, in elk geval in Nederland,

meermalen, althans eenmaal,

opzettelijk een persoon, te weten de heer [slachtoffer sub 3], geboren [1946] tot wiens verpleging en/of verzorging hij, verdachte, krachten overeenkomst (artikel 7:446 BW verplicht was, in een hulpeloze toestand heeft/hebben gebracht en/of gelaten, immers, heeft verdachte (telkens), in de periode van 1 maart 2000 tot 1 januari 2004, gehandeld in strijd met goed hulpverlenerschap (neergelegd in artikel 7:453 BW) door

- bij die [slachtoffer sub 3] de onjuiste (differentiaal)diagnose Alzheimer en/of

Snoek ter terechtzitting van 6 november 2013 verklaard:

“In antwoord op de vraag of ik kan onderbouwen dat daar waar ik in mijn rapportage zeg dat op zich niet veel is in te brengen tegen de aanvankelijk gestelde diagnose Multiple Systeem Atrofie, kan ik zeggen dat ik daarbij refereer aan de eerste opname. Bij het polikliniek bezoek werd gesproken over parkinsonistische verschijnselen, licht cerebellaire verschijnselen, dus stoornissen die passen bij Parkinsonisme, en stoornissen die passen bij een ziekte van de kleine hersenen, plus mictiestoornissen. Als je die drie gegevens bij elkaar zet, mag je zeggen: “Ik denk aan een MSA”.

Prof. Snoek verklaart dat hij er bij zijn conclusie vanuit is gegaan dat er parkinsonistische verschijnselen waren omdat verdachte dat met zijn jarenlange ervaring beweert. Op basis van de korte samenvattingen op papier kan prof. Snoek niet zeggen of die verschijnselen er ook werkelijk zijn geweest. Daarnaast valt hem op dat na 1996 de parkinsonistische verschijnselen niet meer beschreven worden in de brieven en de cerebellaire verschijnselen evenmin. De kernsymptomen worden niet meer vermeld. Prof. Snoek verklaart in dat verband: “De diagnose is aanvankelijk gesteld, ik denk dat de IBZM-spect daar niet bij heeft geholpen, maar het beloop maakt het steeds onwaarschijnlijker”.

Prof. Snoek beaamt dat een IBZM SPECT-scan slechts een hulponderzoek is. Het stelt de diagnose niet. Er werd destijds mee geëxperimenteerd en men stond er wantrouwend tegenover. Prof. Snoek heeft verklaard dat er voorzichtig met de conclusie naar aanleiding van een IBZM SPECT-scan omgegaan dient te worden. Volgens prof. Snoek zou het in dit geval hooguit een “possible” diagnose geweest kunnen zijn.

In het verslag van de neuropatholoog dr. [O] betreffende de obductie die op 14 maart 2000 heeft plaatsgevonden is opgenomen: ”Epicrise: Het betreft een 62-jarige patiënte die verdacht werd van een MSA. Ze was bekend met duidelijke loopstoornissen. Er zou ook toename van geheugenverlies zijn met depressies en hallucinaties. Bij neuropathologisch onderzoek hebben wij deze diagnose niet kunnen bevestigen. Er waren geen afwijkingen in het striatum en ook het cerebellum en de pons tonen niet de voor dit ziektebeeld zo kenmerkende afwijkingen. Ook de substantia nigra tonen een geheel normaal aspect. Gliale cytoplasmatische inclusies hebben wij niet gevonden. Al met al kunnen wij op grond van de morfologische bevindingen de klinische verschijnselen niet verklaren”.

Gelet op het vorenstaande acht de rechtbank bewezen dat verdachte een onjuiste diagnose Multi Systeem Atrofie (MSA) heeft gesteld en deze aan [slachtoffer sub 1] heeft medegedeeld.

Prof. Wolters verklaart dat op grond van de gegevens zoals die uit het medische dossier naar voren komen zelfs geen “possible” diagnose gesteld had kunnen worden. Het oordeel van prof. Snoek dat wat hem betreft tegen een aanvankelijke “possible”-diagnose niet veel is in te brengen, heeft deze deskundige op de terechtzitting genuanceerd in die zin dat zijn conclusie mede op een aanname berust, en staat aan vorenstaande conclusie van de rechtbank niet in de weg, temeer niet nu aan de door verdachte gestelde en aan [slachtoffer sub 1] medegedeelde diagnose, gelet op de stelligheid waarmee verdachte die mededeling heeft gedaan, moeilijk slechts de gradatie “possible” kan worden toegekend.

De rechtbank acht op grond van het medische dossier in samenhang bezien met de deskundigenverklaringen zoals die ter terechtzitting zijn afgelegd, tevens bewezen dat verdachte vervolgens heeft vastgehouden aan de onjuiste diagnose MSA, terwijl de klinische (parkinsonistische) verschijnselen passend bij die ziekte ontbraken.

Gelet op het vorenstaande acht de rechtbank eveneens bewezen dat verdachte een onjuiste diagnose Alzheimer heeft gesteld en deze aan [slachtoffer sub 1] heeft medegedeeld. De rechtbank verstaat in dit verband onder “stellen van diagnose” datgene wat verdachte naar buiten toe, met name in de richting van zijn patiënt, in zijn hoedanigheid van specialist kenbaar maakt omtrent het bestaan van een ziekte. Op het machtigingsformulier is gesteld: “medische indicatie: milde tot matig ernstige dementie van het Alzheimer-type; voorschrift door specialist met deskundigheid op het gebied van de behandeling van patiënten met de ziekte van Alzheimer” en gelet op de verklaringen van de nabestaande van [slachtoffer sub 1] heeft verdachte de diagnose Alzheimer onomwonden aan [slachtoffer sub 1] medegedeeld.

Nog daargelaten dat niet gebleken is van enige aanwijzing in het medisch dossier die het stellen van deze diagnose concreet ondersteunt, blijkt alleen al uit het verslag van de neuropatholoog dat bij zijn onderzoek geen enkele afwijking is aangetoond en dat dus ook de diagnose Alzheimer onjuist is.

Dat verdachte vervolgens gevalideerde onderzoeken heeft uitgevoerd of heeft laten uitvoeren, zoals een neuropsychologisch onderzoek, om de diagnose Alzheimer te bevestigen of te ontkrachten volgt niet uit het medische dossier en ook niet uit de overige verklaringen in het dossier. De rechtbank acht derhalve ook dit onderdeel van de tenlastelegging bewezen.

5.2.3 Behandeling, follow-up en benadeling van de gezondheid

Verdachte heeft aan [slachtoffer sub 1] onder andere de navolgende geneesmiddelen voorgeschreven:

Madopar (levodopa), vanaf augustus 1996;

Aurorix (moclobemide), vanaf februari 1997;

Exelon (rivastigmine), vanaf oktober 1999.

Over het medicijngebruik van [slachtoffer sub 1] verklaart haar dochter [N] bij de politie dat haar moeder door de diagnose MSA veel medicijnen moest slikken. Door de bijwerkingen en door de diagnose veranderde haar moeder. Ze is ontzettend afgevallen in die tijd door verminderde eetlust. Ze had een hele droge mond en kon daardoor moeilijk praten. Ze was ook heel erg moe. Ze kwam op een gegeven moment bijna haar bed niet meer uit. Ze kon ook slecht geluiden verdragen. Televisie kijken deed ze niet meer. Zij werd steeds slapper in de spieren. Ze heeft via haar tante gehoord dat een psycholoog tegen verdachte had gezegd of het nu wel zo'n goed idee was om de dosis Aurorix te verhogen. Verdachte was daar nonchalant mee omgegaan.

[J] verklaart bij de politie over het medicijngebruik dat zijn echtgenote in de periode van 18 oktober 1996 tot juni 1999 wel rond de 15 à 16 tabletten per dag moest slikken en last van bijwerkingen kreeg. Ze was vaak moe en werd in de loop van de dag moeilijker aanspreekbaar. Zijn vrouw kreeg steeds meer klachten. Ze werd lusteloos en energieloos en leefde als een zombie.

In de periode 22 juni 1999 tot en met 5 juli 1999 werd zijn vrouw voor de tweede keer opgenomen. Verdachte vertelde niet welke onderzoeken hij ging doen. Na de opname kreeg zijn vrouw weer een verhoging van de medicijnen.

Na de tweede opname zag hij dat zijn vrouw steeds meer achteruit ging. Haar geheugen ging achteruit en zij werd steeds angstiger. Ze kon bijna niets meer zelfstandig.

Over het gebruik van het medicijn Exelon verklaart [J] dat zijn vrouw dit heeft ingenomen. Voor zijn gevoel ging zij tijdens het slikken van Exelon nog verder achteruit. Ze ging nog moeilijker praten en haar angsten werden ook groter. Hem is nooit kenbaar gemaakt dat zijn vrouw moest stoppen met Exelon.

Prof. Wolters heeft op de terechtzitting van 6 november 2013 verklaard:

“Je moet de medicatie regelmatig evalueren om te kijken of het ook daadwerkelijk aanslaat.

Gelet op het ontbreken van aantekeningen in het medisch dossier over enige bespreking van de medicamenteuze behandeling met Exelon en gelet op de verklaring van [V] dat zij verdachte heeft gevraagd naar de bijwerkingen van Exelon, komt de rechtbank tot de conclusie dat verdachte [slachtoffer sub 2] niet, althans onvoldoende, conform de CVZ-richtlijn heeft gewezen op de risico’s en bijwerkingen van Exelon.

5.4.3 Follow-up

Op 8 april 2002 wordt op aanvraag van verdachte een EEG gemaakt. Onder klinische gegevens is vermeld: "Preseniele dementie. Aanvallen van epigastric rising sensations met daarna bewustzijnsdaling. Epileptiforme afwijkingen?" en als conclusie, onder meer: "Het beeld zoals gezien past niet bij dementie".

Op 18 december 2002 is [slachtoffer sub 2] in overleg met verdachte abrupt gestopt met het gebruik van Exelon.

Bij brief aan verdachte van 27 januari 2003 doet de neuropsycholoog verslag van het op verzoek van verdachte verrichte neuropsychologisch onderzoek. Als reden van verwijzing is vermeld: "meest waarschijnlijke diagnose: preseniel dementieel syndroom; verdenking op begeleidende temporale epilepsie" en als conclusie: "Voor het overige zien we testresultaten die passen bij het veronderstelde pre morbide niveau van functioneren. Zowel kwantitatief als kwalitatief niet indicatief voor een dementieel syndroom".

Verdachte heeft deze conclusie niet aan [slachtoffer sub 2] medegedeeld. [Slachtoffer sub 2] zou anders, blijkens zijn verklaring bij de politie, zeker een second opinion hebben aangevraagd.

De conclusie van een op 14 maart 2003 gemaakte MRI luidt: "Vermoedelijk lichte diffuse atrofie en mogelijk ook minuscuul infarctje rechts. Verder geen bijzonderheden".

Bij brief aan verdachte van 16 september 2003 bericht de neuropsycholoog dat [slachtoffer sub 2] niets ziet in een herhalingsonderzoek (zoals voorgesteld in de hiervoor vermelde brief van 27 januari 2003).

In die brief staat verder, onder meer: "[slachtoffer sub 2] heeft een zelfbewuste presentatie, weet uitstekend te vertellen wat hij wel en niet wil. In het gesprek krijg ik geen enkele aanwijzing voor cognitieve problemen".

Verdachte heeft deze bevindingen niet ter kennis van [slachtoffer sub 2] gebracht, hoewel daar vóór zijn vertrek uit het MST nog tijd en gelegenheid was.

Vanaf maart 2004 is [slachtoffer sub 2] onder behandeling van collega neuroloog [W], die een second opinion vraagt aan prof. Scheltens.

Bij brieven van 8 juni 2004 en 4 augustus 2004 bericht prof. Scheltens dat er geen sprake is van dementie, maar van temporale epilepsie. Verdachte heeft bij de politie verklaard dat het onderzoek van prof. Scheltens in het kader van de second opinion correct is en dat de epilepsie van [slachtoffer sub 2] bij hem, verdachte, meer op de voorgrond had moeten staan en dat hij "met zijn takken af had moeten blijven van de hele geheugenproblemen".

Op grond van het vorenstaande komt de rechtbank tot de conclusie dat verdachte heeft nagelaten zorg te dragen voor een adequate follow-up van de diagnose en de voorgeschreven medicatie en dat verdachte ondanks de resultaten van het gevalideerd onderzoek, zoals de MRI van 14 maart 2003 en het NPO van 27 januari 2003, heeft genegeerd. Voorts heeft verdachte nagelaten onderzoek te verrichten naar de verdenking op temporale epilepsie en heeft hij het epileptisch ziektebeeld van [slachtoffer sub 2] onbehandeld gelaten. In dat verband is nog van belang dat de deskundige prof. Snoek ter zitting heeft verklaard dat (de diagnose van) epilepsie "er uit knalt".

5.4.4 Opzettelijke benadeling van de gezondheid

5.4.4.1 In het algemeen

De rechtbank verwijst hier naar hetgeen hiervoor onder 5.2.4.1 is het algemeen is overwogen met betrekking tot de opzettelijke benadeling van de gezondheid.

Daarnaast overweegt de rechtbank als volgt.

5.4.4.2 Met betrekking tot [slachtoffer sub 2]

Zoals hiervoor overwogen heeft verdachte niet voldaan aan de in de destijds geldende richtlijnen gestelde criteria voor de diagnostiek bij dementie. Als medisch specialist (neuroloog) wist verdachte dat de diagnose ziekte van Alzheimer/preseniele dementie niet gesteld kon worden op basis van de op dat moment voorhanden zijnde gegevens. Desondanks heeft verdachte die diagnoses gesteld en een behandelwijze toegepast die past bij de diagnose lichte tot matig ernstige vorm van dementie. Verdachte heeft een kort voor de diagnose gemaakte CT scan van 2 januari 2002 niet betrokken bij zijn diagnose, althans genegeerd. Hij heeft voorts nagelaten tijdig gevalideerd onderzoek, zoals een neuropsychologisch onderzoek, te laten doen en hij heeft nagelaten zijn diagnose bij te stellen toen de uitslag van later uitgevoerd gevalideerd onderzoek, te weten de bevindingen van het neuropsychologisch onderzoek van 27 januari 2003 en de MRI van 14 maart 2003, negatief was voor de gestelde diagnose. Verdachte heeft daarnaast nagelaten de casus van [slachtoffer sub 2] te bespreken in een multidisciplinair overleg en hij heeft nagelaten nader onderzoek te doen nadat bleek dat de door hem gestarte behandeling niet aansloeg.

Op grond van het voorgaande acht de rechtbank de kans dat er een benadeling van de gezondheid van [slachtoffer sub 2] optreedt, naar algemene ervaringsregels, aanmerkelijk. Verdachte heeft daarnaast vanuit zijn deskundigheid als neuroloog wetenschap gehad van de aanmerkelijke kans dat de gezondheid van [slachtoffer sub 2] door zijn handelen en nalaten zou worden benadeeld, in de zin dat [slachtoffer sub 2] daarvan schade zou ondervinden.

De rechtbank is van oordeel dat verdachte de aanmerkelijke kans op het intreden van die gevolgen ook bewust heeft aanvaard. Immers, als arts en specialist rustte er een bijzondere zorgplicht op verdachte om jegens [slachtoffer sub 2] te handelen met de zorgvuldigheid die van een redelijk handelend bekwaam arts mag worden verwacht. Hij heeft zijn zorgplicht op ernstige wijze geschonden, in die zin dat hij niet adequaat heeft gediagnostiseerd en behandeld en daarbij welbewust is afgeweken van de professionele standaard, terwijl hij wist van het speculatieve karakter van zijn diagnose en van de noodzaak van een juiste behandeling.Verdachte heeft [slachtoffer sub 2] voorts op onjuiste wijze geïnformeerd door met stelligheid zijn diagnose en de onafwendbare gevolgen van het daarbij behorende ziektebeeld mede te delen, terwijl hij daar zelf niet zeker van was en is in weerwil van zijn twijfel, ondanks contra-indicaties, langdurig doorgegaan met de behandeling, waarbij verdachte niet heeft gewezen op de mogelijkheden van nader onderzoek en dat onderzoek zelf ondanks eigen twijfel niet heeft (laten) uitvoeren. Voorts heeft verdachte voor een behandeling gekozen die past bij een niet lege artis gestelde diagnose.

De rechtbank concludeert op grond van het bovenstaande dat verdachte zich willens en wetens heeft blootgesteld aan de aanmerkelijke kans dat het gevolg (de benadeling van de gezondheid) zou intreden.

5.4.5 Zwaar lichamelijk letsel

De rechtbank heeft vervolgens de vraag te beantwoorden of er sprake is van zwaar lichamelijk letsel.

De verklaring die [slachtoffer sub 2] tegenover de politie heeft afgelegd houdt onder meer, zakelijk weergegeven, in dat de gezondheid van [slachtoffer sub 2] door de foutieve diagnose en het daardoor ten onrechte voorschrijven van en behandelen met het medicijn rivastigmine (Exelon) door verdachte is benadeeld.

De conclusie van de deskundigen dat deze stoornissen in relevante mate van invloed zijn geweest op het beroepsmatig functioneren van verdachte, acht de rechtbank mede gelet op de aard van de bewezenverklaarde feiten onvoldoende onderbouwd. Niet duidelijk is sinds wanneer en in welke mate verdachte aan deze stoornissen leed, terwijl deze stoornissen kennelijk, indien de stoornissen al vanaf de jeugd van verdachte aanwezig waren, niet in weg hebben gestaan aan verdachtes carrière inclusief zijn promotie in 1994. Bovendien geldt dat verdachte in de loop der jaren vanaf 1996 kennelijk ook vele patiënten op juiste wijze heeft behandeld.

Verdachte heeft wisselend verklaard over zijn verslaving. Hij erkent dat hij in 1999 benzodiazepines is gaan gebruiken, daaraan rond 2001 verslaafd is geraakt en dat die verslaving in 2003/2004 op het hoogtepunt was, maar nu eens stelt hij en dan weer bestrijdt hij dat dat gebruik in min of meer aanzienlijke mate van invloed is geweest op de wijze waarop hij zijn patiënten in de onderhavige zaak behandelde. Verdachte erkent dat er

- achteraf en met de kennis van nu beoordeeld - verkeerde diagnoses zijn gesteld, maar stelt tegelijkertijd dat hij daar destijds valide argumenten voor had en wijt die onjuiste diagnoses dus niet aan zijn middelengebruik.

Omdat verdachte niet heeft aangevoerd en ook anderszins niet is gebleken dat een aanvankelijk vrijwillig begonnen gebruik van benzodiazepines is verworden tot een toestand waarin hij niet anders kon dan die middelen tot zich nemen, houdt de rechtbank verdachte ten volle verantwoordelijk indien en voor zover de feiten onder invloed van een als ziekelijke stoornis aan te merken medicijnverslaving zijn begaan. Verdachte is als arts en neuroloog als geen ander bekend met de werking en de effecten van die middelen en het gebruik van deze middelen komt dan ook geheel voor zijn rekening en risico.

De rechtbank komt tot de slotsom dat verdachte voldoende inzicht had in het ongeoorloofde van de bewezen verklaarde feiten en dat niet is gebleken dat hij onvoldoende in staat was om zijn wil overeenkomstig dat inzicht te bepalen, zodat alle bewezen verklaarde feiten volledig aan verdachte toegerekend worden.

Gelet op de ernst van de feiten kan naar het oordeel van de rechtbank geen andere dan een vrijheidsstraf van na te noemen duur worden opgelegd.

9 De schade van benadeelden

9.1 De vordering van de benadeelde partij

[J], wonende te [plaatsnaam] aan de [adres], heeft zich voorafgaand aan het onderzoek op de zitting door tussenkomst van zijn gemachtigde Y.P.J. Drost, op de wettelijk voorgeschreven wijze als benadeelde partij gevoegd in dit strafproces. De benadeelde vordert, na mondelinge wijziging van de vordering ter terechtzitting, veroordeling van de verdachte tot betaling van de volgende schadeposten:

kosten uitvaart ex artikel 6:108, lid 2 BW € 4.289,93

grafbedekking en vergunning € 1.228,34

schrik- en shockschade (ex artikel 6:106 BW) € 15.000,=

kosten noodzakelijke verhuizing € 1.247,90,

verminderd met een bedrag van € 181,51 wegens uitkeringen van levensverzekeringen, zodat resteert € 21.584,66.

Het namens verdachte gevoerde verweer dat er geen causaal verband bestaat tussen het medisch handelen van verdachte en het overlijden van de echtgenote van de benadeelde, wordt verworpen op grond van wat de rechtbank daarover hiervoor heeft overwogen.

De vordering is niet bestreden voor wat betreft de kosten van de uitvaart, grafbedekking en vergunning, zodat deze kosten, die rechtstreeks het gevolg zijn van het onder 2 bewezenverklaarde feit voor toewijzing in aanmerking komen. De rechtbank leidt uit de overgelegde stukken af dat de door de verzekeraars uitgekeerde bedragen geen betrekking hebben op deze kosten, zodat de uitkering van levensverzekering hierop niet in mindering zal worden gebracht.

Over de shockschade en de verhuiskosten is namens de benadeelde aangevoerd, zakelijk weergeven, dat de benadeelde geestelijk letsel heeft opgelopen door het aantreffen van zijn echtgenote die zich door ophanging in de badkamer van de echtelijke woning het leven had ontnomen. Uit de brieven van de (klinisch) psychologen [RR] en [TT] van

22 maart 2000 respectievelijk 7 juni 2000 en de brief van de huisarts van benadeelde van

8 oktober 2013, welke brieven als bijlagen zijn gevoegd bij de "pleitnotitie" van de gemachtigde, blijkt dat de benadeelde lijdt aan een in de psychiatrie erkend ziektebeeld, namelijk een posttraumatisch stresssyndroom. Voorts spreekt de huisarts over depressieve klachten, waarvoor de benadeelde met Seroxat is behandeld.

De verhuiskosten zijn een dringend en noodzakelijk uitvloeisel van de geestelijke klachten van de benadeelde, die rechtsreeks gekoppeld kunnen worden aan het strafbare feit, aldus de gemachtigde.

Ten aanzien van de gevorderde shockschade heeft de verdediging aangevoerd dat er sprake moet zijn van ernstig, in rechte vast te stellen geestelijk letsel dat de naaste van het slachtoffer rechtstreeks is aangedaan, waarvan hier geen sprake is. De bevindingen van de psycholoog (brief van 7 juni 2000) en de verklaring van de huisarts van 8 oktober 2013 zijn onvoldoende om dat letsel aan te nemen en maken niet duidelijk of de psychische klachten van de benadeelde voortkomen uit de confrontatie met zijn overleden echtgenote of toch ook te maken hebben met het verlies van een dierbare.

Volgens de verdediging zijn de gevorderde verhuiskosten niet toewijsbaar omdat zij niet rechtsreeks voortvloeien uit het bewezenverklaarde feit.

De rechtbank stelt voorop dat slechts plaats is voor toekenning van shocksschade als er sprake is van een hevige emotionele schok door de directe confrontatie met de ernstige gevolgen van het bewezenverklaarde feit, welke schok leidt tot geestelijk letsel, doorgaans (maar niet uitsluitend) in de vorm van een in de psychiatrie erkend ziektebeeld.

In dat verband stelt de rechtbank het volgende vast.

De brief van de klinisch psycholoog [RR] van 22 maart 2000 houdt onder meer in dat de traumatische ervaring van het aantreffen van zijn echtgenote benadeelde parten speelt, maar dat nog niet gesproken kan worden van een depressieve stemming en dat rekening gehouden moet worden met het ontwikkelen van een acute posttraumatische stressstoornis.

De psycholoog [TT] vermeldt in de brief van 7 juni 2000 onder meer dat de benadeelde onder behandeling is geweest in verband met de suïcide van zijn echtgenote om verschijnselen van posttraumatische stress te ondervangen en dat het contact na enkele gesprekken kon worden afgebouwd.

SPECT-scan) en/of onvoldoende (klinisch) onderzoek te verrichten dan wel de uitkomsten van dat (of ander) (klinisch) onderzoek niet of onvoldoende te betrekken bij het stellen van de diagnose Alzheimer en/of (preseniele)dementie en/of bij de inhoud van de daarop volgende behandeling en/of

(vervolgens) [slachtoffer sub 3] deze onjuiste en/of onvoldoende medisch onderbouwde en/of onvoldoende onderzochte (differentiaal)diagnose Alzheimer en/of (preseniele)dementie aan hem, [slachtoffer sub 3], mede te delen en/of

zonder voorafgaande (verplichte) MMSE-test bij die [slachtoffer sub 3] en/of met behulp van (een) vervalst(e) en/of valselijk opgemaakt(e) machtigingsformulier(en) aan [slachtoffer sub 3] het geneesmiddel Exelon voor te schrijven en/of [slachtoffer sub 3] met dit geneesmiddel te behandelen, terwijl dit geneesmiddel niet geïndiceerd was en/of [slachtoffer sub 3] niet, althans onvoldoende, voor te lichten over de risico’s en/of bijwerkingen van dit geneesmiddel en/of

de uitslag(en) van de/het (nadien) uitgevoerde gevalideerd(e) medisch(e) onderzoek(en) – die/dat pleitte(n) tegen het bestaan van de ziekte Alzheimer/(preseniele) dementie – te negeren, althans zijn (differentiaal)diagnose niet bij te stellen en/of te her overwegen en/of

in strijd met de/het (destijds) geldende (CVZ) richtlijn(en) en/of protocol(len) geen zorg te dragen voor een (adequate) follow-up van de gestelde diagnose (Alzheimer en/of (preseniele dementie) en/of van (een) door hem, verdachte, (voorgeschreven) geneesmiddel(en),

welk(e) strafba(r)(e) feit(en) zwaar lichamelijk letsel bij [slachtoffer sub 3] ten

gevolge heeft/hebben gehad, te weten een cumulatie en/of combinatie

van:

(in de periode van oktober 2000 tot 6 januari 2005) (een combinatie van) vermoeidheid, misselijkheid, duizeligheid, evenwichtsstoornissen, hoofdpijn (zijnde bijwerkingen van het medicijn Exelon) en/of

(in de periode van oktober 2000 tot 6 januari 2005) een aanpassingsstoornis met gemengd angstige en depressieve stemming en/of

(in de periode van 6 januari 2005 tot en met 11 maart 2009) een aanpassingsstoornis met gemengde stoornis van emoties en gedrag en/of een dysthyme stoornis (zijnde een gemaskeerde depressie) en/of (een combinatie van) (snelle) vermoeidheid en lage inspanningstolerantie;

6. hij, in de periode van 01 maart 2000 tot en met 11 maart 2009,

te Enschede en/of Rijssen, in elk geval in Nederland,

meermalen, althans eenmaal,

opzettelijk een persoon, te weten de heer [slachtoffer sub 3], geboren [1946], heeft mishandeld, althans opzettelijk de gezondheid van die [slachtoffer sub 3] heeft benadeeld, immers, heeft verdachte (telkens), in de periode van 1 maart 2000 tot 1 januari 2004, gehandeld in strijd met goed hulpverlenerschap (neergelegd in artikel 7:453 BW), door (zonder informed consent, neergelegd in artikel 7:448 BW jo. 7:450 BW),

bij die [slachtoffer sub 3] de onjuiste (differentiaal)diagnose Alzheimer en/of (preseniele)dementie te stellen, door (in strijd met de/het (destijds) geldende richtlijnen en/of protocol(len)) de diagnose (alleen) te baseren op één (of meer) niet-gevalideerd(e) en/of niet-geïndiceerd(e) (medisch(e)) onderzoek(en), (te weten een (HMPAO) SPECT-scan) en/of onvoldoende (klinisch) onderzoek te verrichten dan wel de uitkomsten van dat (of ander) (klinisch) onderzoek niet of onvoldoende te betrekken bij het stellen van de diagnose Alzheimer en/of (preseniele)dementie en/of bij de inhoud van de daarop volgende behandeling en/of

in strijd met de/het (destijds) geldende (CVZ) richtlijn(en) en/of protocol(len) geen zorg te dragen voor een (adequate) follow-up van de gestelde diagnose en/of van (een) door hem, verdachte, (voorgeschreven) geneesmiddel(en), (diverse) (aanvullende) onderzoeken te gelasten zonder (duidelijke) indicatie/vraagstelling, (waaronder genetisch (DNA)onderzoek),

ten gevolge waarvan die [slachtoffer sub 3] zwaar lichamelijk letsel heeft bekomen, althans enig letsel heeft bekomen en/of pijn heeft ondervonden, te weten een cumulatie en/of een combinatie van:

(in de periode van oktober 2000 tot 6 januari 2005) een aanpassingsstoornis met gemengd angstige en depressieve stemming en/of

(in de periode van 6 januari 2005 tot en met 11 maart 2009) een aanpassingsstoornis met gemengde stoornis van emoties en gedrag en/of een dysthyme stoornis (zijnde een gemaskeerde depressie) en/of (snelle) vermoeidheid en lage inspanningstolerantie;

7. hij, in de periode van 01 april 1998 tot en met 10 maart 2009,

te Enschede, in elk geval in Nederland,

meermalen, althans eenmaal,

opzettelijk een persoon, te weten de heer [slachtoffer sub 4], geboren [1946], tot wiens verpleging en/of verzorging hij, verdachte, krachtens overeenkomst (artikel 7:446 BW) verplicht was, in een hulpeloze toestand heeft gebracht en/of gelaten, immers, heeft verdachte (telkens), in de periode van 1 april 1998 tot en met 1 januari 2004, gehandeld in strijd met goed hulpverlenerschap (neergelegd in artikel 7:453 BW) door

bij die [slachtoffer sub 4] de onjuiste (differentiaal)diagnose Alzheimer en/of (preseniele)dementie te stellen, door (in strijd met de/het (destijds) geldende richtlijnen en/of protocol(len)) de diagnose (alleen) te baseren op één (of meer) niet-gevalideerd(e) en/of niet-geïndiceerd(e) (medisch(e)) onderzoek(en), (te weten een (HMPAO) SPECT-scan) en/of onvoldoende (klinisch) onderzoek te verrichten dan wel de uitkomsten van dat (of ander) (klinisch) onderzoek niet of onvoldoende te betrekken bij het stellen van de diagnose Alzheimer en/of (preseniele)dementie en/of bij de inhoud van de daarop volgende behandeling en/of

(vervolgens) [slachtoffer sub 4] deze onjuiste en/of onvoldoende medisch onderbouwde en/of onvoldoende onderzochte (differentiaal)diagnose Alzheimer en/of (preseniele)dementie aan hem, [slachtoffer sub 4], mede te delen en/of

zonder voorafgaande (verplichte) MMSE-test bij die [slachtoffer sub 4] en/of met behulp van (een) vervalst(e) en/of valselijk opgemaakt(e) machtigingsformulier(en) aan [slachtoffer sub 4] het geneesmiddel Exelon voor te schrijven en/of [slachtoffer sub 4] met dit geneesmiddel te behandelen, terwijl dit geneesmiddel niet geïndiceerd was en/of [slachtoffer sub 4] niet, althans onvoldoende, voor te lichten over de risico’s en/of bijwerkingen van dit geneesmiddel en/of

de uitslag(en) van de/het (nadien) uitgevoerde gevalideerd(e) medisch(e) onderzoek(en) – die/dat pleitte(n) tegen het bestaan van de ziekte Alzheimer/(pr

In het algemeen is het zo dat als een patiënt niet reageert op de behandeling van Levodopa 3x daags 250 mg, dat je dan geen effect mag verwachten van dit soort geneesmiddelen en dan wordt het doorgaans gestaakt. Dat kun je na een maand evalueren. Als je een patiënt een maand behandelt met dit geneesmiddel van 3x daags een dosering en de patiënt reageert niet, dan verwerp ik de diagnose. Ik zie dat het hier erg lang is voorgeschreven. Ook met een veel hogere dosering, want op een gegeven moment is er 3x daags 500 mg voorgeschreven. Waar je overigens 30% van moet aftrekken. Het is niet ongebruikelijk maar wel een vrij forse dosering”.

Prof. Wolters zegt bedenkingen te hebben bij het voorschrijven van Aurorix, omdat dat middel zelfs een psychose kan versterken. Een reden voor het voorschrijven heeft hij niet in de status kunnen vinden, terwijl het vermelden daarvan alleen al in verband met eventuele waarneming wel op de weg van verdachte had gelegen. Die norm gold ook in die tijd.

In het licht van vorenstaande deskundigenverklaringen overweegt de rechtbank het volgende.

Gelet op de slechts zeer summiere aantekeningen van verdachte in het medisch dossier over de bijwerkingen van de medicijnen, het ontbreken van aantekeningen en verklaringen over een bespreking van de medicamenteuze behandeling met de voorgeschreven medicijnen Exelon, Madopar en Aurorix en het door [J] geschetste verloop van de consulten, waarbij verdachte weinig informatie verstrekte, komt de rechtbank tot de conclusie dat verdachte onvoldoende aandacht heeft besteed aan en zich onvoldoende rekenschap heeft gegeven van de zich bij [slachtoffer sub 1] manifesterende bijwerkingen en [slachtoffer sub 1] onvoldoende heeft voorgelicht over de risico’s en bijwerkingen van deze geneesmiddelen. Dit laatste levert voor wat betreft het medicijn Exelon tevens strijd met de CVZ-richtlijnen en protocollen op. Uitgaande van de zorgvuldigheid die verdachte bij de follow-up blijkens die richtlijnen en protocollen in acht heeft te nemen, acht de rechtbank mede gelet op de lange tijdsduur en het uitblijven van gevalideerd onderzoek, bewezen dat geen sprake was van een adequate follow-up en dat onvoldoende acht is geslagen op de bijwerkingen van Exelon.

Gelet op de langdurige biochemische ontregeling van het lichaam van [slachtoffer sub 1] als gevolg van niet geïndiceerd, door verdachte voorgeschreven, medicijngebruik en de daaruit voortvloeiende klachten van lusteloosheid en vermoeidheid, acht de rechtbank tevens bewezen dat de gezondheid van [slachtoffer sub 1] door verdachte is benadeeld.

5.2.4 Opzettelijke benadeling van de gezondheid

5.2.4.1 In het algemeen

In de kern komt het verwijt ex artikel 300 Sr er op neer dat verdachte met zijn handelen opzettelijk de gezondheid van de patiënten heeft benadeeld. Volgens de officier van justitie is er daarbij sprake geweest van voorwaardelijk opzet.

Voorwaardelijk opzet op een bepaald gevolg is aanwezig indien de verdachte zich willens en wetens heeft blootgesteld aan de aanmerkelijke kans dat dat gevolg (benadeling van de gezondheid) zal intreden.

Verdachte moet dus wetenschap hebben van de aanmerkelijke kans dat het gevolg zal intreden. Die wetenschap kan worden vastgesteld op grond van algemene ervaringsregels.

Daarnaast moet de verdachte die kans ten tijde van de gedraging bewust hebben aanvaard. Bewuste aanvaarding kan worden vastgesteld aan de hand van de feitelijk omstandigheden van het geval, waarbij betekenis toekomt aan de aard van de gedraging en wat daar naar algemene ervaringsregels uit af te leiden valt en de omstandigheden waaronder deze is verricht.

Daarnaast moet het gaan om een kans die naar algemene ervaringsregels aanmerkelijk te achten is.

Voorop staat dat verdachte tot zijn patiënten heeft gestaan in de verhouding van arts tot patiënt. Dit betekent voor de beoordeling van de aan verdachte verweten gedragingen dat de strafrechtelijke normering en duiding daarvan mede wordt ingevuld door wat buiten het Wetboek van Strafrecht is geregeld. Hierbij is in de eerste plaats de Wet BIG van belang. In artikel 40 van die wet is bepaald dat een arts zijn beroepsuitoefening zo dient te organiseren dat een en ander leidt of redelijkerwijze moet leiden tot verantwoorde zorg, in welk verband verdachte was onderworpen aan het medisch tuchtrecht, waarmee (mede) wordt beoogd de kwaliteit van de beroepsuitoefening te handhaven.

Voorts is de inhoud van de regeling in boek 7, vijfde afdeling, van het BW (de WGBO) van belang. Deze regeling stelt - kort gezegd - dwingende (minimum)eisen aan de inhoud die door de hulpverlener en de patiënt aan de behandelingsrelatie wordt gegeven. De bepalingen van deze regeling zien op handelingen op het gebied van de geneeskunst, rechtstreeks betrekking hebbend op de persoon van de opdrachtgever (de patiënt).

Ingevolge artikel 7:453 BW brengt de hoedanigheid van arts met zich dat de verdachte verplicht is de zorg van een goed hulpverlener te betrachten en daarbij moet handelen met inachtneming van de medisch professionele standaard. Deze omvat het medisch handelen volgens de inzichten van de medische wetenschap en ervaring en andere aspecten zoals het voldoen aan de rechten van de patiënt en aan de hiervoor genoemde wettelijke regelingen, als ook aan de normen die door de eigen beroepsgroep zijn vastgesteld.

5.2.4.2 Met betrekking tot [slachtoffer sub 1]

Zoals hiervoor overwogen heeft verdachte een onjuiste diagnose MSA en een onjuiste diagnose ziekte van Alzheimer gesteld, waarbij niet is voldaan aan de destijds in de medische wetenschap geldende criteria voor de diagnostiek bij deze ziekten. Als medisch specialist (neuroloog) wist verdachte dat de diagnoses MSA en Alzheimer niet gesteld konden worden op basis van de op dat moment voorhanden zijnde gegevens. Desondanks heeft verdachte die diagnoses gesteld en een behandelwijze toegepast die past bij een met hoge mate van waarschijnlijkheid gestelde diagnose MSA en een lichte tot matig ernstige vorm van dementie. Hij heeft voorts nagelaten tijdig gevalideerd onderzoek te doen, zoals een neuropsychologisch onderzoek en onvoldoende acht geslagen op de hevige bijwerkingen die de patiënt [slachtoffer sub 1] van de voorgeschreven, niet geïndiceerde, medicijnen had. Voorts heeft hij nagelaten zijn diagnoses tijdig bij te stellen.

Verdachte heeft daarnaast nagelaten de casus van patiënte [slachtoffer sub 1] te bespreken in een multidisciplinair overleg. Dat verdachte twijfelde aan de diagnose MSA blijkt uit de aantekeningen in het medisch dossier en daarnaast ook uit zijn verklaring ter terechtzitting, waarin hij aangeeft dat zijn twijfel al is gegeven met het woord “verdacht” in de brief aan de huisarts, wat wil zeggen: “zonder zekerheid”. Gezien de twijfel en de complexiteit van deze casus is verdachte onzorgvuldig geweest door de behandeling helemaal aan zichzelf te houden. De rechtbank heeft daarbij gelet op de in dit verband afgelegde verklaringen van de deskundigen prof. Snoek en prof. Wolters.

Prof. Snoek heeft in dit verband ter terechtzitting verklaard:

“Desgevraagd zeg ik u dat het verlaten van een diagnose die je gesteld hebt, of waar je in gelooft als dokter, vergt ingrijpen van buitenaf, een beoordeling door anderen of een mind-switch. Raar is dat ook [verdachte] meldt dat het niet hoort bij het ziektebeeld, en dat is ook zo. De twijfel zit er wel in, maar de twijfel aan een neurologische stoornis an sich, een ziekte aan de hersenen die zich uit in een loopstoornis, is er kennelijk nooit geweest. En dan heb je dus wel iemand anders nodig. Ik zie dat één keer een collega, dr. [P], gekeken heeft naar de hoogte van de reflexen.

Hij heeft door de foutieve diagnose en door het onnodig gebruik van medicijnen lichamelijke en psychische schade opgelopen.

[Slachtoffer sub 2] is op 23 april 2002 begonnen het gebruik van Exelon. Aanvankelijk 2 x daags 1,5 mg. Op 10 juni 2002 is de medicatie verhoogd tot 2 x daags 3 mg. Op 1 oktober 2002 werd deze verhoogd tot 4,5 mg en op 4 november 2002 zat hij op een medicatie van 2 x daags 6 mg. Hij heeft het medicijn voor het laatst gebruikt op 18 december 2002.

Hij reageerde heel slecht op die medicijnen. Het leek of hij steeds ouder/slechter werd. Hij voelde zich ook heel lusteloos en moe en sliep slecht.

[Slachtoffer sub 2] heeft emotionele schade geleden, waaronder spanningen, schrik, onzekerheid, verdriet, woede, onbegrip en stress. Hij had geen vooruitzichten en het zien van verdriet bij zijn gezinsleden deed hem pijn. Hij heeft met zelfmoordplannen rondgelopen omdat hij zijn familie en zichzelf veel ellende wilde besparen.

Ten tijde van de aangifte ondervindt [slachtoffer sub 2] nog steeds psychische en lichamelijke klachten. Hij slaapt nog heel slecht en is nog heel emotioneel. Hij heeft wegens deze klachten tot begin 2008 nog onder behandeling gestaan van klinisch psycholoog

dr. [AA].

Het directe gevolg van de verkeerde diagnose was volgens [slachtoffer sub 2] dat hij zijn werk kwijtraakte, waarin hij altijd zeer veel voldoening vond.

De verklaring die [V], (ex-)echtgenote van [slachtoffer sub 2], tegenover de politie heeft afgelegd houdt onder meer, zakelijk weergegeven, in dat [slachtoffer sub 2] op advies van verdachte in april 2002 Exelon is gaan gebruiken.

Hij moest de dosering langzaam opbouwen. Toen hij begon met het slikken van de Exelon begon [slachtoffer sub 2] te hallucineren en begon hij krom te lopen. Verdachte heeft toen gezegd dat hallucineren een mogelijke bijwerking was van Exelon. [S0lachtoffer sub 2] kreeg ook maagklachten. Naarmate [slachtoffer sub 2] meer Exelon begon te gebruiken namen de lichamelijke klachten toe. Hij begon meer te hallucineren en steeds krommer te lopen. Ook werden de maagklachten steeds heftiger. Hij kreeg vaker en ook heftiger aanvallen.

Het rapport van 12 november 2012 betreffende het multidisciplinair psychiatrisch en psychologisch onderzoek dat is verricht door [BB], psychiater, en [CC], klinisch psycholoog, houdt, zakelijk weergegeven, het volgende in.

In 2001 kreeg [slachtoffer sub 2] klachten in de vorm van absences. Hoewel een neuroloog tot tweemaal toe de diagnose partiële epilepsie waarschijnlijk achtte, werd door verdachte in april 2002 de diagnose Alzheimer vastgesteld en schreef hij hem Exelon voor, wat [slachtoffer sub 2] tot december van dat jaar gebruikte. Aanvankelijk waren er ernstige bijwerkingen in de vorm van een delirium, later kreeg hij Parkinsonistische verschijnselen. De Alzheimerdiagnose bracht [slachtoffer sub 2] uit evenwicht, wat in diagnostische zin kan worden omschreven als een aanpassingsstoornis met depressieve stemming.

De ernstige bijwerkingen van Exelon verergerden deze depressieve stemming, als ook hebben de psychosociale problemen bijgedragen aan de klachten.

De revisie van de diagnose was volgens [slachtoffer sub 2] minstens zo ingrijpend als het (onjuist) vaststellen ervan. Hij realiseerde zich wat hij was kwijtgeraakt, zowel in emotionele als in materiële zin. Hij richtte zich met al zijn energie op verdachte en het MST, wat vermoedelijk een manier voor hem was om om te gaan met de verliezen die hij had geleden. Zijn echtgenote ervoer het gedrag van [slachtoffer sub 2] als buitensporig of obsessief en leed daar zodanig onder, dat zij besloot hem te verlaten. [Slachtoffer sub 2] raakte daarop depressief en suïcidaal. Geconcludeerd kan worden dat er sprake was van een ernstige reactieve depressie met langdurig slechts beperkte remissie van de symptomen, ook na behandeling.

De genoemde psychosociale problematiek is niet opgelost en voorts heeft [slachtoffer sub 2] nog steeds te kampen met een niet optimaal behandelde epilepsie.

In antwoord op de vragen komen de deskundigen tot de volgende conclusies, zakelijk weergegeven:

(1) Betrokkene was voorafgaande aan de behandeling bij verdachte niet bekend met psychiatrisch lijden of psychisch disfunctioneren. Hij had een veeleisende baan waarin hij goed functioneerde en had een actief sociaal leven.

(2) De diagnose van verdachte heeft geleid tot een aanpassingsstoornis met depressieve stemming. Bovendien speelden de symptomen van een niet behandelde, want niet als zodanig herkende epilepsie.

(4) De behandeling van verdachte met Exelon is van invloed geweest op de psychische gezondheid van betrokkene. Hij werd van de medicatie in emotioneel opzicht instabiel, lusteloos en moe en ontwikkelde slaapproblemen. Voorts was sprake van lichamelijke bijwerkingen in de vorm van maagklachten en kromlopen.

(5) De revisie van de diagnose heeft enerzijds tot opluchting geleid, anderzijds tot woede en verdriet over de onomkeerbare gevolgen. Daarnaast heeft de revisie door de reacties van betrokkene een diepgaande invloed gehad op de huwelijksrelatie, zodanig dat zijn echtgenote het besluit nam hem te verlaten. Dit leidde bij betrokkene tot een reactief depressieve stoornis en suïcidaliteit.

Vervolgens is hij in behandeling gekomen van een psycholoog bij het Max Ernst Instituut te Hengelo. In psychiatrische termen was er toen sprake van een reactieve depressieve stoornis met een langdurig beloop.

(6) De behandeling gedurende de periode van het gebruik van Exelon heeft geleid tot ernstige psychiatrische en fysieke bijwerkingen.

De rechtbank neemt de conclusies van de deskundigen, die steunen op de in het rapport vermelde bevindingen, over.

De rechtbank acht op grond daarvan en op grond van de door [slachtoffer sub 2] en zijn echtgenote afgelegde verklaringen dat hij ernstige bijwerkingen heeft ondervonden van het gebruik van Exelon en dat de epileptische aanvallen in aantal en hevigheid toenamen, omdat de epilepsie onbehandeld bleef, bewezen dat zijn psychische en fysieke gezondheid is benadeeld.

Nu er sprake is van langdurige biochemische ontregeling door niet geïndiceerd medicijngebruik en het onbehandeld blijven van epilepsie, met als gevolg zowel langdurig lichamelijk letsel als ernstig psychisch letsel, in de zin van de gediagnostiseerde (deels) langdurige psychische stoornissen, waarvan de ernst mede tot uitdrukking komt in verlies van werk, is de rechtbank van oordeel dat het geconstateerde letsel zwaar lichamelijk letsel oplevert.

De vraag die dan voorligt, is of er een causaal verband bestaat tussen het handelen van verdachte en het bij [slachtoffer sub 2] opgetreden letsel. Vastgesteld dient te worden of het gevolg in redelijkheid aan de verdachte kan worden toegerekend.

5.4.6 Causaliteit

5.4.6.1 In het algemeen

De rechtbank verwijst hier naar hetgeen hiervoor onder 5.2.5.2 in het algemeen is overwogen met betrekking tot de causaliteit.

Daarnaast overweegt de rechtbank als volgt.

5.4.6.2 Met betrekking tot [slachtoffer sub 2]

De rechtbank stelt aan de hand van wat hiervoor is overwogen over het opzettelijk benadelen van de gezondheid vast dat verdachte in de op hem als arts rustende zorgplicht ernstig tekort is geschoten ten aanzien van de patiënt [slachtoffer sub 2].

eseniele) dementie – te negeren, althans zijn (differentiaal)diagnose niet bij te stellen en/of te heroverwegen en/of

in strijd met de (destijds) geldende (CVZ) richtlijn(en) en/of protocol(len) geen zorg te dragen voor een (adequate) follow-up van de gestelde diagnose (Alzheimer en/of (preseniele) dementie) en/of van (een) door hem, verdachte, (voorgeschreven) geneesmiddel(en) en/of

welk(e) strafba(a)r(e) feit(en) zwaar lichamelijk letsel bij die [slachtoffer sub 4] ten gevolge heeft/hebben gehad, te weten een cumulatie en/of combinatie van:

(in de periode van januari 1999 tot en met november 2002) (een combinatie van) nachtmerries, gebrek aan eetlust, opgeblazen gevoel, misselijkheid en obstipatie (zijnde bijwerkingen van het medicijn Exelon) en/of

(in de periode van januari 1999 tot en met 10 maart 2009) een ernstige angststoornis en/of (ernstige en) chronische aanpassingsstoornis met zowel angstige als depressieve kenmerken;

8. hij, in de periode van 01 april 1998 tot en met 10 maart 2009,

te Enschede, in elk geval in Nederland,

meermalen, althans eenmaal,

opzettelijk een persoon, te weten de heer [slachtoffer sub 4], geboren [1946] heeft mishandeld, althans opzettelijk de gezondheid van die [slachtoffer sub 4] heeft benadeeld, immers,

heeft verdachte (telkens) in de periode van 1 april 1998 tot en met 1 januari 2004, gehandeld in strijd met goed hulpverlenerschap (neergelegd in artikel 7:453 BW) door (zonder informed consent, neergelegd in artikel 7:448 BW jo. 7:450 BW),

onvoldoende, voor te lichten over de risico’s en/of bijwerkingen van dit geneesmiddel en/of

(diverse) (aanvullende) onderzoeken te gelasten zonder (duidelijke) indicatie/vraagstelling (waaronder (een (of meer) lumbaalpunctie(s)), ten gevolge waarvan die [slachtoffer sub 4] zwaar lichamelijk letsel heeft bekomen, althans enig letsel heeft bekomen en/of pijn heeft ondervonden, te weten een cumulatie en/of combinatie van:

(in de periode van januari 1999 tot en met 10 maart 2009) een ernstige angststoornis en/of (ernstige en) chronische aanpassingsstoornis met zowel angstige als depressieve kenmerken;

9. hij, in de periode van 2 juli 1997 tot en met 2 april 2009,

te Enschede en/of Beltrum, in elk geval in Nederland,

meermalen, althans eenmaal,

opzettelijk een persoon, te weten de heer [slachtoffer sub 5], geboren [1956],

tot wiens verpleging en/of verzorging hij, verdachte, krachtens overeenkomst (artikel 7:446 BW) verplicht was, in een hulpeloze toestand heeft gebracht en/of gelaten, immers,

heeft verdachte (telkens), in de periode van 2 juli 1997 tot en met 1 januari 2004, gehandeld in strijd met goed hulpverlenerschap (neergelegd in artikel 7:453 BW) door

bij die [slachtoffer sub 5] de onjuiste (differentiaal)diagnose Alzheimer en/of (preseniele)dementie te stellen, door (in strijd met de/het (destijds) geldende richtlijnen en/of protocol(len)) de diagnose (alleen) te baseren op één (of meer) niet-gevalideerd(e) en/of niet-geïndiceerd(e) (medisch(e)) onderzoek(en), (te weten een (HMPAO) SPECT-scan) en/of onvoldoende (klinisch) onderzoek te verrichten dan wel de uitkomsten van dat (of ander) (klinisch) onderzoek niet of onvoldoende te betrekken bij het stellen van de diagnose Alzheimer en/of (preseniele)dementie en/of bij de inhoud van de daarop volgende behandeling en/of

(vervolgens) [slachtoffer sub 5] deze onjuiste en/of onvoldoende medisch onderbouwde en/of onvoldoende onderzochte (differentiaal)diagnose Alzheimer en/of (preseniele)dementie aan hem, [slachtoffer sub 5], mede te delen en/of

zonder voorafgaande (verplichte) MMSE-test bij die [slachtoffer sub 5] en/of met behulp van (een) vervalst(e) en/of valselijk opgemaakt(e) machtigingsformulier(en), aan [slachtoffer sub 5] het geneesmiddel Exelon voor te schrijven en/of [slachtoffer sub 5] met dit geneesmiddel te behandelen, terwijl dit geneesmiddel niet geïndiceerd was en/of [slachtoffer sub 5] niet, althans onvoldoende, voor te lichten over de risico’s en/of bijwerkingen van dit geneesmiddel en/of

in strijd met de (destijds) geldende (CVZ) richtlijn(en) en/of protocol(len) geen zorg te dragen voor een (adequate) follow-up van de gestelde diagnose en/of van (een) door hem, verdachte (voorgeschreven) geneesmiddel(len) en/of

onvoldoende acht te slaan op de bijwerkingen die [slachtoffer sub 5] rapporteerde in verband met de inname van het geneesmiddel Exelon,

welk(e) strafba(a)r(e) feit(en) zwaar lichamelijk letsel bij die [slachtoffer sub 5] ten gevolge heeft/hebben gehad, te weten een cumulatie en/of combinatie

van:

- ( (in de periode van mei 2001 tot en met juli 2005) een depressieve stoornis, eenmalige episode en/of een ernstige depressieve episode dat zich heeft geuit in een depressieve stemming, duidelijk verlies van energie, interesse en plezier, extreme moeheid, gewichtsvermindering, slaapproblemen en gevoelens van

waardeloosheid en/of

(in de periode van augustus 2001 tot en met juli 2005) (een combinatie van) verminderd zicht, vermoeidheid, gebrek aan eetlust, depressieve stemming, angst, slaapproblemen, hoofdpijn en duizeligheid (zijnde bijwerkingen van het medicijn Exelon) en/of

(in de periode van augustus 2001 tot en met 2 april 2009) een chronische aanpassingsstoornis met depressieve stemming en/of een aanpassingsstoornis met angst;

10. hij, in de period

Dat is de enige tweede mening die ik tegenkom in het dossier.

Desgevraagd zeg ik u dat ik in die tijd ook werkte in een vergelijkbaar ziekenhuis als

dr. [verdachte] en dat het in mijn praktijk altijd gewoon was om anderen mee te laten kijken. Wij hadden ook wekelijks een ‘moeilijke gevallen-bespreking’. Dan breng je een keer iemand in en dan zeg je “Kijk eens mee”. Vier jaren zeggen: “Het is een MSA” en het is dan toch geen MSA, en dat helemaal alleen doen, dat vind ik bijzonder”.

Prof. Snoek verklaart dat het ook in 1996 heel moeilijk was en dat met de diagnose heel voorzichtig moest worden omgaan. Prof. Snoek zegt dat men onder die omstandigheden aan de patiënt hoort uit te leggen dat dokters lang niet altijd gelijk hebben met het stellen van een ziekte als Parkinson en dat het moeilijk is en dat men de tijd nodig heeft voordat van een mogelijke naar een waarschijnlijke diagnose gegaan kon worden.

Prof. Wolters verklaart in dit verband:

“Dat dergelijke casus complex zijn, dat is natuurlijk duidelijk geworden. Dit soort ziektebeelden gaan niet alleen gepaard met neurologische verschijnselen, maar ook met psychiatrische verschijnselen en stoornissen van het vegetatieve zenuwstelsel waar een internist een belangrijke stem in het kapittel heeft. Ik ben dus gewend dit altijd in een brede groep te bespreken. En het is altijd gebruikelijk geweest om casus die je niet onmiddellijk helemaal begrijpt, met collegae in je directe omgeving te bespreken”.

Gelet op het vorenstaande overweegt de rechtbank het volgende.

Gezien het langdurig en veelvuldig niet-geïndiceerd medicijngebruik, acht de rechtbank de kans dat er een benadeling van de gezondheid van [slachtoffer sub 1] optreedt, naar algemene ervaringsregels, aanmerkelijk. Verdachte heeft daarnaast vanuit zijn deskundigheid als neuroloog wetenschap gehad van de aanmerkelijke kans dat de gezondheid van [slachtoffer sub 1] door zijn handelen en nalaten zou worden benadeeld, in die zin dat [slachtoffer sub 1] daarvan schade zou ondervinden.

Verdachte heeft [slachtoffer sub 1] voorts op onjuiste wijze geïnformeerd door met stelligheid zijn diagnoses mede te delen, de onafwendbare gevolgen van het daarbij behorende ziektebeeld over haar af te roepen en haar het medicijngebruik op te dringen. Verdachte is, terwijl hij er zelf niet zeker van was, in weerwil van zijn twijfel langdurig doorgegaan met de behandeling. Daarbij heeft verdachte niet gewezen op de mogelijkheden van nader gevalideerd onderzoek en heeft hij dat onderzoek zelf, ondanks eigen twijfel, niet uitgevoerd.Voorts heeft verdachte voor een behandeling gekozen die past bij een niet lege artis gestelde diagnose.

De rechtbank concludeert op grond van het bovenstaande dat verdachte zich willens en wetens heeft blootgesteld aan de aanmerkelijke kans dat het gevolg, namelijk de benadeling van de gezondheid, zou intreden.

5.2.5 Overlijden en causaliteit

5.2.5.1 Overlijden

De rechtbank stelt vast dat [slachtoffer sub 1] is overleden. [Slachtoffer sub 1] heeft op 11 maart 2000 suïcide gepleegd en zij is om 03.07 uur ‘s nachts in de doucheruimte van haar woning aangetroffen. Na de doodsschouw is door een arts en gemeentelijk lijkschouwer een verklaring als bedoeld in de Wet op de lijkbezorging afgegeven en er is aangifte van overlijden gedaan bij de ambtenaar van de burgerlijke stand.

De officier van justitie verwijt verdachte dat de dood van [slachtoffer sub 1] het gevolg is geweest van de handelingen van verdachte.

Nu het intreden van de dood een geobjectiveerd gevolg is, hoeft het opzet van de verdachte niet gericht te zijn geweest op het veroorzaken van de dood. Voldoende is dat er een causaal verband aanwezig is tussen de (voortdurende) benadeling van de gezondheid en de dood. Voor de vaststelling van het causaal verband tussen het feit en het strafverzwarend gevolg is niet nodig dat het gebezigde bewijsmateriaal de mogelijkheid uitsluit dat het gevolg zich ook zou hebben voorgedaan als de verdachte tijdig tot inkeer was gekomen en adequaat had ingegrepen. Als de verdachte het gevaar voor het intreden van het gevolg heeft vergroot in een voldoende relevante mate is dat voor de redelijke toerekening toereikend.

De vraag die dan voorligt is of er een causaal verband bestaat tussen het handelen van verdachte en het overlijden van [slachtoffer sub 1] en aldus of het gevolg in redelijkheid aan de verdachte kan worden toegerekend.

5.2.5.2 Causaliteit algemeen

Het begrip “redelijke toerekening” is niet duidelijk afgebakend en heeft een open karakter, zodat gekeken dient te worden naar de specifieke omstandigheden van het geval. Indien de gedraging naar haar aard geschikt was om het uiteindelijke resultaat teweeg te brengen of het gevaar daarvoor (in relevante mate) te vergroten, doorbreken tussenkomende factoren in beginsel de causaliteitsketen niet. Het is namelijk redelijk om het ontstaan van het gevolg dan aan de verdachte toe te rekenen, omdat het te voorzien was dat dit het gevolg zou zijn van zijn handelen (of nalaten) waarmee hij het slachtoffer welbewust of door grove onzorgvuldigheid in een gevaarlijke toestand heeft gebracht. Indien niet geheel is uit te sluiten dat andere factoren dan de gedraging van de verdachte een rol hebben gespeeld bij de totstandkoming van het gevolg, betekent dit niet dat het gevolg niet aan de verdachte kan worden toegerekend. Ook reeds bestaande kwalen van het slachtoffer hoeven de causaliteitsketen niet te doorbreken.

Ook wanneer de verdachte welbewust of met grove onzorgvuldigheid een gedraging verricht waarvan het bewuste gevolg voorzienbaar was, zijn er grenzen aan de redelijke toerekening. Een eerste grens wordt gevormd door het zogenaamde “conditio sine qua non” vereiste. Er is een conditio sine qua non verband tussen de gedraging en het gevolg wanneer de gedraging van de verdachte een noodzakelijke factor is geweest voor het ingetreden gevolg.

Een tweede grens wordt gevormd door eventuele andere factoren (andere causale verbanden) die zo doorslaggevend zijn, dat het niet langer redelijk is om het gevolg aan de verdachte toe te rekenen. De “causale keten” wordt dan verbroken. Ook hier hangt één en ander af van de omstandigheden van het geval, waarbij ook de aard en ernst van de gedraging van verdachte in verhouding tot de andere oorzaken die mede tot het gevolg hebben geleid, een rol spelen.

Bij een door het gevolg gekwalificeerd delict, waarvan hier sprake is, kan worden volstaan met het beantwoorden van de vraag of sprake is van een relevante veroorzakende factor. De aansprakelijkheid dient te worden beperkt tot de gevolgen die kunnen worden gezien als een verwerkelijking van de specifieke risico’s die eigen zijn aan de aard van het delict.

e van 2 juli 1997 tot en met 2 april 2009,

te Enschede en/of Beltrum, in elk geval in Nederland,

meermalen, althans eenmaal,

opzettelijk een persoon, te weten de heer [slachtoffer sub 5], geboren [1956], heeft mishandeld, althans opzettelijk de gezondheid van die [slachtoffer sub 5] heeft benadeeld, immers heeft verdachte (telkens) in de periode van 2 juli 1997 tot en met 1 januari 2004,

gehandeld in strijd met goed hulpverlenerschap (neergelegd in artikel 7:453 BW) door (zonder informed consent, neergelegd in artikel 7:448 BW jo. 7:450 BW),

- bij die [slachtoffer sub 5] de onjuiste (differentiaal)diagnose Alzheimer en/of

(preseniele)dementie te stellen, door (in strijd met de/het (destijds) geldende richtlijnen en/of protocol(len)) de diagnose (alleen) te baseren op één (of meer) niet-gevalideerd(e) en/of niet-geïndiceerd(e) (medisch(e)) onderzoek(en), (te weten een (HMPAO) SPECT-scan) en/of onvoldoende (klinisch) onderzoek te verrichten dan wel de uitkomsten van dat (of ander) (klinisch) onderzoek niet of onvoldoende te betrekken bij het stellen van de diagnose Alzheimer en/of (preseniele)dementie en/of bij de inhoud van de daarop volgende behandeling en/of

onvoldoende acht te slaan op de bijwerkingen die [slachtoffer sub 5] rapporteerde in verband met de inname van het geneesmiddel Exelon,

(diverse) (aanvullende) onderzoeken te gelasten zonder (duidelijke) indicatie/vraagstelling (waaronder (een (of meer) lumbaalpunctie(s) en/of genetisch (DNA)onderzoek),

ten gevolge waarvan die [slachtoffer sub 5] zwaar lichamelijk letsel heeft bekomen, althans enig letsel heeft bekomen en/of pijn heeft ondervonden, te weten een cumulatie en/of combinatie van:

waardeloosheid en/of

(in de periode van augustus 2001 tot en met 2 april 2009) een chronische aanpassingsstoornis met depressieve stemming en/of een aanpassingsstoornis met angst;

11. hij, in de periode van 1 januari 2000 tot en met 7 april 2009,

te Enschede, in elk geval in Nederland,

meermalen, althans eenmaal,

opzettelijk een persoon, te weten mevrouw [slachtoffer sub 6], geboren [1947], tot wiens verpleging en/of verzorging hij, verdachte, krachtens overeenkomst (artikel 7:446 BW) verplicht was, in een hulpeloze toestand heeft gebracht en/of gelaten, immers, heeft verdachte (telkens), in de periode van 1 januari 2000 tot en met 1 januari 2004, gehandeld in strijd met goed hulpverlenerschap (neergelegd in artikel 7:453 BW) door

bij die [slachtoffer sub 6] de onjuiste (differentiaal)diagnose Alzheimer en/of CVA (multi infarcted brain) te stellen, door (in strijd met de/het (destijds) geldende richtlijnen en/of protocol(len)) de diagnose (alleen) te baseren op één (of meer) niet-gevalideerd(e) en/of niet-geïndiceerd(e) (medisch(e)) onderzoek(en), (te weten een (HMPAO) SPECT-scan) en/of onvoldoende (klinisch) onderzoek te verrichten dan wel de uitkomsten van dat (of ander) (klinisch) onderzoek niet of onvoldoende te betrekken bij het stellen van de diagnose Alzheimer en/of CVA (Multi infarcted brain) en/of bij de inhoud van de daarop volgende behandeling en/of

(vervolgens) [slachtoffer sub 6] deze onjuiste en/of onvoldoende medisch onderbouwde en/of onvoldoende onderzochte (differentiaal)diagnose Alzheimer en/of CVA (multi infarcted brain) aan haar, [slachtoffer sub 6], mede te delen en/of

zonder voorafgaande (verplichte) MMSE-test bij die [slachtoffer sub 6] en/of met behulp van (een) vervalst(e) en/of valselijk opgemaakt(e) machtigingsformulier(en), aan [slachtoffer sub 6] het geneesmiddel Exelon voor te schrijven en/of [slachtoffer sub 6] met dit geneesmiddel te behandelen, terwijl dit geneesmiddel niet geïndiceerd was en/of [slachtoffer sub 6] niet, althans

onvoldoende, voor te lichten over de risico’s en/of bijwerkingen van dit

geneesmiddel en/of

de uitslag(en) van de/het (nadien) uitgevoerde gevalideerd(e) medisch(e) onderzoek(en) – die/dat pleitte(n) tegen het bestaan van de ziekte Alzheimer/CVA (multi infarcted brain) – te negeren, althans zijn (differentiaal)diagnose niet bij te stellen en/of te heroverwegen en/of

in strijd met de (destijds) geldende (CVZ) richtlijn(en) en/of protocol(len) geen zorg te dragen voor een (adequate) follow-up van de gestelde diagnose (Alzheimer/CVA (multi infarcted brain) en/of van (een) door hem, verdachte (voorgeschreven) geneesmiddel(len) en/of

onvoldoende acht te slaan op de bijwerkingen die [slachtoffer sub 6] rapporteerde in verband met de inname van het geneesmiddel Exelon,

welk(e) strafba(a)r(e) feit(en) zwaar lichamelijk letsel bij die [slachtoffer sub 6] te gevolge heeft/hebben gehad, te weten een cumulatie en/of combinatie van:

(in de periode van december 2000 tot en met juni 2004 (een combinatie van) misselijkheid, braken, vermoeidheid, lusteloosheid, somberheid (zijnde bijwerkingen van het medicijn Exelon) en/of

(in de periode van december 2000 tot en met juni 2004) een depressieve stoornis (eenmalige episode, thans in remissie) en/of

(in de periode van december 2000 tot en met 7 april 2009) een chronische aanpassingsstoornis met gemengd angstige en depressieve stemming;

12. hij, in de periode van 1 januari 2000 tot en met 7 april 2009,

te Enschede, in elk geval in Nederland,

meermalen, althans eenmaal,

opzettelijk een persoon, te weten mevrouw [slachtoffer sub 6], geboren [1947], heeft mishandeld, althans opzettelijk de gezondheid van die [slachtoffer sub 6] heeft benadeeld, immers,

heeft verdachte (telkens) in de periode van 1 januari 2000 tot en met 1 januari 2004, gehandeld in strijd met goed hulpverlenerschap (neergelegd in artikel 7:453 BW) door (zonder informed consent, neergelegd in artikel 7:448 BW jo.

Voor een min of meer concrete invulling van het begrip “toerekening naar redelijkheid” kunnen aldus de volgende indicaties dienen:

- is er sprake van een conditio sine qua non;

- is er sprake van een relevante veroorzakende factor;

- zijn er indicatoren op grond waarvan mag worden aangenomen dat het (verboden) gevolg “in redelijkheid aan de verdachte is toe te rekenen”;

- zijn er contra-indicatoren (doorslaggevende factoren) die er aan in de weg staan dat het gevolg in redelijkheid aan de verdachte moet worden toegerekend.

5.2.5.3 Causaliteit met betrekking tot [slachtoffer sub 1]

De rechtbank heeft in dit verband tevens gelet op de feiten en omstandigheden zoals deze uit de volgende bewijsmiddelen naar voren komen.

Uit het medisch dossier is over de laatste periode van het leven van [slachtoffer sub 1] het volgende te af te leiden.

Op 24 januari 2000 schrijft de revalidatiearts [M] in een brief aan verdachte: “Patiënt gebruikt Exelon en denkt aan eventuele bijwerkingen. Spreken wordt moeilijk, bij het telefoneren is zij snel vermoeid. In eerste instantie lijkt mij verdere diagnostiek aangewezen gezien de vrij snelle progressie. Ik vraag mij af of er sprake is van een neuromusculaire aandoening, mogelijk ALS of dat dit alles past bij de multiple systeem atrofie”.

Op 20 februari 2000 schrijft de echtgenoot van [slachtoffer sub 1] in een aan verdachte gerichte brief dat zijn vrouw onder andere last heeft van verlatingsangst en depressies en dat zij zeer vermoeid en traag is.

In de periode van 24 februari 2000 tot 10 maart 2000 is [slachtoffer sub 1] door verdachte op de afdeling neurologie van het ziekenhuis opgenomen. Als reden voor opname is in de door verdachte opgestelde ontslagbrief vermeld: “Toename van klachten van de motoriek, van de cognitie, van de stemming en van de algehele activiteit. Toenemende angst. Medicatie thuis 3x daags Madopar, 3x daags Aurorix en 4x daags Xanax”.

In het ziekenhuisverslag is onder andere opgenomen:

“(25/2) Mw. vindt dat ze een beetje aan haar lot wordt overgelaten. Mw. gaf aan graag met een psycholoog te praten i.v.m. depressief gevoel.

(27/2) Mw. zegt ALS te hebben en wil hier morgen graag wat meer informatie over.

(28/2) Mw. heeft vannacht haar man en huisarts opgebeld omdat ze in paniek was.

(29/2) Beschrijving over mij is niet helemaal objectief. Vorige week heb ik een niet voor mij bestemde brief van de huisarts gelezen. Daarin werd het woord ALS gebruikt. Note: [slachtoffer sub 1].

(1/3) Fam. heeft een gesprek gehad met dr. [verdachte] + dr. [Q]. Mw. krijgt nog een paar onderzoeken om de Multi Systeem Atrofie in kaart te brengen EMG krijgt Mw. om ALS uit te sluiten. Mw gaat ip na alle onderzoeken weer met ontslag”.

Op 2 maart 2000 schrijft de echtgenoot van [slachtoffer sub 1] in een aan verdachte gerichte brief dat de gezondheid van zijn vrouw de laatste maanden nog meer achteruit is gegaan en dat zij onder andere snel moe is, angstig is en in paniek raakt.

In het ziekenhuisverslag is voorts onder andere opgenomen:

“(6/3) Mw. kreeg haar onderzoeken. Met dr. [verdachte] afgesproken dat mw. hier wacht op de uitslagen van de onderzoeken, als deze bekend zijn wordt er weer een gesprek gepland met de familie erbij. Fam gaf aan dat het gesprek van vanmorgen is gegaan over de toekomst. Mw. krijgt thuis z.n. meer begeleiding. En men vraagt al een verpleeghuisplaats aan. Mw. weet hier ook van”.

Uit het medisch dossier komt naar voren dat de uitslag van de EMG op 6 maart 2000 bekend was en dat de uitkomst is dat er geen aanwijzingen zijn voor de ziekte ALS.

In het ziekenhuisverslag is verder onder andere opgenomen:

“(8/3) Mw. heeft het gevoel uitbehandeld te zijn.

(9/3) Mw. mag morgen naar huis”.

[R], schoonzuster van [slachtoffer sub 1], verklaart bij de politie dat zij op een avond kort voor de zelfdoding van [slachtoffer sub 1] een zeer indringend telefoongesprek met [slachtoffer sub 1] heeft gevoerd. [R] verklaart hierover dat [slachtoffer sub 1] belde vanuit het ziekenhuis en een angstige indruk maakte, waarbij het leek of ze ten einde raad was. [slachtoffer sub 1] opende het gesprek met de mededeling dat ze zelfmoord wilde plegen. Op de vraag waarom ze dit wilde gaan doen zei ze dat ze niet wilde stikken, aangezien dat het eindstadium van haar ziekte zou zijn. Ze wilde dat niet meemaken. Ze was hier panisch over. Ze wilde koste wat het kost niet zo'n einde meemaken. [R] heeft [slachtoffer sub 1] toen dringend geadviseerd om haar voornemen aan haar arts te vertellen en samen met hem een oplossing te gaan zoeken. Zij zei toen dat ze daar niet veel aan had omdat ze haar arts nooit aan haar bed zag.

[S], zwager van [slachtoffer sub 1], verklaart bij de politie dat hij zich van het gesprek dat zijn vrouw [R] met [slachtoffer sub 1] op een avond vlak voor de zelfdoding had kan herinneren dat, toen het gesprek was geëindigd, zijn vrouw een aangedane indruk maakte. Hij heeft toen de zaak met zijn echtgenote doorgesproken. Zij heeft hem toen de inhoud van het gesprek met [slachtoffer sub 1] meegedeeld. [Slachtoffer sub 1] was voornemens een einde aan haar leven te maken omdat ze niet meer kon leven met de gedachte dat ze een vreselijk einde van haar leven zou krijgen. Ze zou drie terminale kwalen hebben namelijk, MSA, een spierziekte en dementie. Er was haar door haar neuroloog voorgespiegeld dat ze een verstikkingsdood tegemoet kon zien.

[N], dochter van [slachtoffer sub 1], verklaart bij de politie dat de diagnose MSA een verschrikkelijke impact op haar moeder had. Ze werd emotioneler, vertelde dat ze angsten had en ze was heel bang voor de aftakeling ten gevolge van die ziekte. Over MSA had verdachte verteld dat de ziekte inhield dat de kleine hersenen langzaam zouden afsterven en dat dit tot gevolg had dat steeds meer functies in het lichaam zouden uitvallen en dat dit uiteindelijk tot de dood zou leiden. Haar moeder wist dat dit haar prognose zou zijn.

[N] verklaart dat op het laatst ook de mogelijke diagnose ALS ter sprake is geweest. Alzheimer was duidelijk, maar ALS was volgens [verdachte] een mogelijkheid. Haar moeder heeft tijdens de ziekenhuisopname in de medische aantekeningen gelezen dat ALS genoemd werd. Haar moeder had daar ook iets bijgeschreven. Haar moeder was erg geschrokken van de mogelijkheid dat zij ALS had. Haar moeder wist dat je uiteindelijk zou stikken bij deze ziekte en heeft verteld dat ze daar een enorme angst voor had.

[J], echtgenoot van [slachtoffer sub 1], verklaart in zijn aangifte dat zijn vrouw voor de derde keer werd opgenomen in het MST en dat hij zijn vrouw alleen maar achteruit zag gaan. Hij vertelt dat zij een brief onder ogen had gekregen die was gericht aan haar huisarts waarin zou hebben gestaan dat zij mogelijk ook ALS had. Zijn vrouw was daar erg van onder de indruk en was erg geschrokken. Het had een zeer grote impact op haar.

In het licht van het vorenstaande overweegt de rechtbank het volgende.

Zoals hiervoor onder 5.2.4.1 overwogen, heeft verdachte tot [slachtoffer sub 1] gestaan in de verhouding van arts tot patiënt, zodat de arts verplicht is de zorg van een goed hulpverlener te betrachten en daarbij moet handelen met inachtneming van de medisch professionele standaard.

Dat verdachte de bijzondere zorgplicht die op hem rustte op ernstige wijze heeft geschonden, in die zin dat hij niet adequaat heeft gediagnostiseerd en behandeld en daarbij welbewust is afgeweken van de professionele standaard, terwijl hij wist van het speculatieve karakter van zijn diagnoses, is hiervoor reeds door de rechtbank vastgesteld.

7:450 BW),

bij die [slachtoffer sub 6] de onjuiste (differentiaal)diagnose Alzheimer en/of CVA (Multi infarcted brain) te stellen, door (in strijd met de/het (destijds) geldende richtlijnen en/of protocol(len)) de diagnose (alleen) te baseren op één (of meer) niet-gevalideerd(e) en/of niet-geïndiceerd(e) (medisch(e)) onderzoek(en), (te weten een (HMPAO) SPECT-scan) en/of onvoldoende (klinisch) onderzoek te verrichten dan wel de uitkomsten van dat (of ander) (klinisch) onderzoek niet of onvoldoende te betrekken bij het stellen van de diagnose Alzheimer en/of CVA (Multi infarcted brain) en/of bij de inhoud van de daarop volgende behandeling en/of

(vervolgens) [slachtoffer sub 6] deze onjuiste en/of onvoldoende medisch onderbouwde en/of onvoldoende onderzochte (differentiaal)diagnose Alzheimer en/of CVA (Multi infarcted brain) aan haar, [slachtoffer sub 6], mede te delen en/of

onvoldoende, voor te lichten over de risico’s en/of bijwerkingen van dit geneesmiddel en/of

de uitslag(en) van de/het (nadien) uitgevoerde gevalideerd(e) medisch(e) onderzoek(en) – die/dat pleitte(n) tegen het bestaan van de ziekte Alzheimer/CVA (Multi infarcted brain) – te negeren, althans zijn (differentiaal)diagnose niet bij te stellen en/of te heroverwegen en/of

in strijd met de (destijds) geldende (CVZ) richtlijn(en) en/of protocol(len) geen zorg te dragen voor een (adequate) follow-up van de gestelde diagnose (Alzheimer/CVA (Multi infarcted brain) en/of van (een) door hem, verdachte (voorgeschreven) geneesmiddel(len) n/of

onvoldoende acht te slaan op de bijwerkingen die [slachtoffer sub 6] rapporteerde in verband met de inname van het geneesmiddel Exelon,

ten gevolge waarvan die [slachtoffer sub 6] zwaar lichamelijk heeft bekomen, althans enig letsel heeft bekomen en/of pijn heeft ondervonden, te weten een cumulatie en/of combinatie van:

(in de periode van december 2000 tot en met juni 2004 (een combinatie van) misselijkheid, braken, vermoeidheid, lusteloosheid, somberheid (zijnde bijwerkingen van het medicijn Exelon) en/of

(in de periode van december 2000 tot en met juni 2004) een depressieve stoornis (eenmalige episode, thans in remissie) en/of

(in de periode van december 2000 tot en met 7 april 2009) een chronische aanpassingsstoornis met gemengd angstige en depressieve stemming;

13. hij, in de periode van 1 augustus 2001 tot en met 31 maart 2004,

te Enschede en/of Lichtenvoorde, in elk geval in Nederland,

meermalen, althans eenmaal,

opzettelijk een persoon, te weten mevrouw [slachtoffer sub 7], geboren [1943], tot wiens verpleging en/of verzorging hij, verdachte, krachtens overeenkomst (artikel 7:446 BW) verplicht was, in een hulpeloze toestand heeft gebracht en/of gelaten, immers, heeft verdachte (telkens), in de periode van 1 augustus 2001 tot en met 1 januari 2004, gehandeld in strijd met goed hulpverlenerschap (neergelegd in artikel 7:453 BW) door,

bij die [slachtoffer sub 7] de onjuiste (differentiaal)diagnose Alzheimer en/of dementieel syndroom te stellen, door (in strijd met de/het (destijds) geldende richtlijnen en/of protocol(len)) de diagnose (alleen) te baseren op één (of meer) niet-gevalideerd(e) en/of niet-geïndiceerd(e) (medisch(e)) onderzoek(en), (te weten een (HMPAO) SPECT-scan) en/of onvoldoende (klinisch) onderzoek te verrichten dan wel de uitkomsten van dat (of ander) (klinisch) onderzoek niet of onvoldoende te betrekken bij het stellen van de diagnose Alzheimer en/of dementieel syndroom en/of bij de inhoud van de daarop volgende behandeling en/of

(vervolgens) [slachtoffer sub 7] deze onjuiste en/of onvoldoende medisch onderbouwde en/of onvoldoende onderzochte (differentiaal)diagnose Alzheimer en/of dementieel syndroom aan haar, [slachtoffer sub 7], mede te delen en/of

zonder voorafgaande (verplichte) MMSE-test bij die [slachtoffer sub 7] en/of met behulp van (een) vervalst(e) en/of valselijk opgemaakt(e) machtigingsformulier(en), aan [slachtoffer sub 7] het geneesmiddel Exelon voor te schrijven en/of [slachtoffer sub 7] met dit geneesmiddel te behandelen, terwijl dit geneesmiddel niet geïndiceerd was en/of [slachtoffer sub 7] niet, althans onvoldoende, voor te lichten over de risico’s en/of bijwerkingen van dit geneesmiddel en/of

de uitslag(en) van de/het (nadien) uitgevoerde gevalideerd(e) medisch(e) onderzoek(en) – die/dat pleitte(n) tegen het bestaan van de ziekte Alzheimer en/of dementieel syndroom – te negeren, althans zijn (differentiaal)diagnose niet bij te stellen en/of te heroverwegen en/of

in strijd met de (destijds) geldende (CVZ) richtlijn(en) en/of protocol(len) geen zorg te dragen voor een (adequate) follow-up van de gestelde diagnose (Alzheimer en/of dementieel syndroom) en/of van (een) door hem, verdachte (voorgeschreven) geneesmiddel(len) en/of

onvoldoende acht te slaan op de bijwerkingen die [slachtoffer sub 7] rapporteerde in verband met de inname van het geneesmiddel Exelon,

welk(e) strafba(a)r(e) feit(en) zwaar lichamelijk letsel bij die [slachtoffer sub 7] ten gevolge heeft/hebben gehad, te weten een cumulatie en/of combinatie van:

(in de periode van januari 2002 tot en met maart 2004) (een combinatie van) misselijkheid, hoofdpijn, lusteloosheid, forse gewichtstoename, somberheid en angstklachten (zijnde bijwerkingen van het medicijn Exelon) en/of

(in de periode van januari 2002 tot en met maart 2004) een aanpassingsstoornis met een gemengde stoornis van emoties en gedrag;

14. hij, in de periode van 1 augustus 2001 tot en met 31 maart 2004,

te Enschede en/of Lichtenvoorde, in elk geval in Nederland,

meermalen, althans eenmaal,

opzettelijk een persoon, te weten mevrouw [slachtoffer sub 7], geboren [1943], heeft mishandeld, althans opzettelijk de gezondheid van die [slachtoffer sub 7] heeft benadeeld, immers, heeft verdachte (telkens) in de periode van 1 augustus 2001 tot en met 1 januari 2004, gehandeld in strijd met goed hulpverlenerschap (neergelegd in artikel 7:453 BW) door (zonder informed consent, neergelegd in artikel 7:448 BW jo.

7:450 BW),

- bij die [slachtoffer sub 7] de onjuiste (differentiaal)diagnose Alzheimer en/of

dementieel syndroom te stellen, door (in strijd met de/het (destijds) geldende richtlijnen en/of protocol(len)) de diagnose (alleen) te baseren op één (of meer) niet-gevalideerd(e) en/of niet-geïndiceerd(e) (medisch(e)) onderzoek(en), (te weten een (HMPAO) SPECT-scan) en/of onvoldoende (klinisch) onderzoek te verrichten dan wel de uitkomsten van dat (of ander) (klinisch) onderzoek niet of onvoldoende te betrekken bij het stellen van de diagnose Alzheimer en/of dementieel syndroom en/of bij de inhoud van de daarop volgende behandeling en/of

onvoldoende acht te slaan op de bijwerkingen die [slachtoffer sub 7] rapporteerde in verband met de inname van het geneesmiddel Exelon en/of

(diverse) (aanvullende) onderzoeken te gelasten zonder (duidelijke) indicatie/vraagstelling (waaronder (een (of meer) lumbaalpunctie(s) en/of genetisch (DNA)onderzoek),

ten gevolge waarvan die [slachtoffer sub 7] zwaar lichamelijk heeft bekomen, althans enig letsel heeft bekomen en/of pijn heeft ondervonden, te weten een cumulatie en/of combinatie van:

(in de periode van januari 2002 tot en met maart 2004) een aanpassingsstoornis met een gemengde stoornis van emoties en gedrag;

15. hij, in de periode van 23 januari 2003 tot en met 6 oktober 2009,

te Enschede, in elk geval in Nederland,

meermalen, althans eenmaal,

opzettelijk een persoon, te weten de heer [slachtoffer sub 8], geboren [1966], tot wiens verpleging en/of verzorging hij, verdachte krachtens overeenkomst (artikel 7:446 BW) verplicht was, in een hulpeloze toestand heeft gebracht en/of gelaten, immers heeft verdachte (telkens), in de periode van 23 januari 2003 tot en met 1 januari 2004, gehandeld in strijd met goed hulpverlenerschap (neergelegd in artikel 7:453 BW) door

bij die [slachtoffer sub 8] de onjuiste (differentiaal)diagnose MS (Multiple Sclerose) en/of demyelinisatie te stellen, terwijl deze diagnose op basis van het/de (destijds) geldende protocol(len) en/of richtlijnen(en) (waaronder het protocol “Diagnostiek en behandeling Multiple sclerose”) en/of de uitslagen van de (medische) onderzoeken (MRI(‘s), bloedonderzoek(en) en/of lumbaalpunctie(s) niet gesteld had kunnen en/of mogen worden en/of

(vervolgens) [slachtoffer sub 8] deze onjuiste en/of onvoldoende medisch onderbouwde en/of onvoldoende onderzochte (differentiaal)diagnose MS (Multiple Sclerose) aan hem, [slachtoffer sub 8], mede te delen en/of de uitslagen van de/het (nadien) uitgevoerde (medische)

onderzoek(en) (MRI(‘s), bloedonderzoek(en) en/of lumbaalpunctie(s)) – die/dat pleitte(n) tegen het bestaan van de ziekte MS (Multiple Sclerose) en/of demyelinisatie – te negeren, althans zijn (differentiaal) diagnose niet bij te stellen en/of te heroverwegen en/of

- in strijd met het/de (destijds) geldende protocol(len) en/of richtlijn(en) (waaronder het protocol “Diagnostiek en behandeling Multiple Sclerose”) geen (nader) onderzoek te verrichten naar de verdenking op een discusherniatie in de cervicale wervelkolom en/of bij die [slachtoffer sub 8] een discusherniatie in de cervicale wervelkolom niet te behandelen,

welk(e) strafba(a)r(e) feit(en) zwaar lichamelijk letsel bij die [slachtoffer sub 8] heeft/hebben veroorzaakt, te weten een cumulatie en/of combinatie van:

(in de periode van 20 februari 2003 tot en met 9 april 2004) een (onbehandelde) cervicale hernia tussen de 6e en 7e halswervel met ziekelijke verandering in het ruggenmerg door compressie ter plaatse (myelopathie) en/of blijvende beschadiging van de ruggenmerg (en/of zenuwen tussen de 6e en 7e halswervel) en/of

(in de periode 9 april 2004 tot en met 6 oktober 2009) (een combinatie van) krachtverlies in de benen, mictie stoornissen, stuurstoornissen (coördinatie), dove gevoelens over zijn benen, vermoeidheid, chronische pijn in de nek en onder in de rug en/of ernstige slaapproblemen en/of

(in de periode van 9 april 2004 tot en met 6 oktober 2009) een aanpassingsstoornis met depressieve stemming en/of een chronisch depressieve stoornis;

16. hij, in de periode van 23 januari 2003 tot en met 26 januari 2004,

te Enschede, in elk geval in Nederland,

meermalen, althans eenmaal,

opzettelijk een persoon, te weten de heer [slachtoffer sub 8], geboren [1966], heeft mishandeld, althans opzettelijk de gezondheid van die [slachtoffer sub 8] heeft benadeeld, immers, heeft verdachte (telkens) in de periode van 23 januari 2003 tot en met 1 januari 2004, gehandeld in strijd met goed hulpverlenerschap (neergelegd in artikel 7:453 BW) door (zonder informed consent, neergelegd in artikel 7:448 BW jo.

7:450 BW),

- bij die [slachtoffer sub 8] de onjuiste (differentiaal)diagnose MS (Multiple Sclerose) en/of demyelinisatie te stellen, terwijl deze diagnose op basis van het/de (destijds) geldende protocol(len) en/of richtlijnen(en) (waaronder het protocol “Diagnostiek en behandeling Multiple sclerose”) en/of de uitslagen van de (medische)

onderzoeken (MRI(‘s), bloedonderzoek(en) en/of lumbaalpunctie(s) niet gesteld had kunnen en/of mogen worden en/of

de uitslagen van de/het (nadien) uitgevoerde (medische) onderzoek(en) (MRI(‘s), bloedonderzoek(en) en/of lumbaalpunctie(s)) – die/dat pleitte(n) tegen het bestaan van de ziekte MS (Multiple Sclerose) en/of demyelinisatie – te negeren, althans zijn (differentiaal) diagnose niet bij te stellen en/of te heroverwegen en/of

in strijd met het/de (destijds) geldende protocol(len) en/of richtlijn(en) (waaronder het protocol “Diagnostiek en behandeling Multiple Sclerose”) geen (nader) onderzoek te verrichten naar de verdenking op een discusherniatie in de cervicale wervelkolom en/of

bij die [slachtoffer sub 8] een discusherniatie in de cervicale wervelkolom niet te behandelen,

ten gevolge waarvan die [slachtoffer sub 8], zwaar lichamelijk letsel heeft bekomen, althans enig letsel heeft bekomen en/of pijn heeft ondervonden, te weten een cumulatie en/of combinatie van

(in de periode van 9 april 2004 tot en met 6 oktober 2009) een aanpassingsstoornis met depressieve stemming en/of een chronisch depressieve stoornis;

17. hij, in de periode van 1 juni 2000 tot en met 2 mei 2012,

te Enschede, in elk geval in Nederland,

meermalen, althans eenmaal,

opzettelijk een persoon, te weten de heer [slachtoffer sub 9], geboren 18 augustus 1941, tot wiens verpleging en/of verzorging hij, verdachte krachtens overeenkomst (artikel 7:446 BW) verplicht was, in een hulpeloze toestand heeft gebracht en/of gelaten, immers, heeft verdachte (telkens), in de periode van 1 juni 2000 tot en met 1 januari 2004, gehandeld in strijd met goed hulpverlenerschap (neergelegd in artikel 7:453 BW) door

bij die [slachtoffer sub 9] de onjuiste en/of onvoldoende medisch onderbouwde en/of onvoldoende onderzochte (differentiaal)diagnose Alzheimer aan hem, [slachtoffer sub 9], mede te delen en/of

(tegenover) die [slachtoffer sub 9] vast te houden aan de onjuiste (differentiaal) diagnose Alzheimer, door in strijd met de/het geldende richtlijn(en) en/of protocol(len) de diagnose (alleen) te baseren op één (of meer) niet-gevalideerd(e) en/of niet geïndiceerd(e) (medisch(e)) onderzoek(en), (te weten een (HMPAO) SPECT-scan) en/of onvoldoende klinisch onderzoek te verrichten dan wel de uitkomsten van dat klinisch onderzoek niet of onvoldoende te betrekken bij het toetsen van de (juistheid van de) diagnose Alzheimer en/of de daarop volgende behandeling en/of

die [slachtoffer sub 9] niet de door hem, verdachte, gestelde diagnose multi infarcted brain mede te delen en/of

in strijd met de (destijds) geldende (CVZ) richtlijn(en) en/of protocol(len) geen zorg te dragen voor een (adequate) follow-up van de gestelde diagnose (Alzheimer en/of multi infarcted brain) en/of van (een) door hem, verdachte, (voorgeschreven) geneesmiddel(len) en/of

zonder voorafgaande (verplichte) MMSE-test bij die [slachtoffer sub 9] en/of met behulp van (een) vervalst(e) en/of valselijk opgemaakt(e) machtigingsformulier(en), aan [slachtoffer sub 9] het geneesmiddel Exelon voor te schrijven en/of [slachtoffer sub 9] met dit geneesmiddel te behandelen, terwijl dit geneesmiddel niet geïndiceerd was en/of [slachtoffer sub 9] niet, althans onvoldoende, voor te lichten over de risico’s en/of bijwerkingen van dit geneesmiddel en/of

(diverse) (aanvullende) onderzoeken gelast zonder (duidelijke) indicatie/vraagstelling (waaronder (een (of meer) lumbaalpunctie(s)),

welk(e) strafba(a)r(e) feit(en) zwaar lichamelijk letsel bij die [slachtoffer sub 9] heeft/hebben veroorzaakt, te weten een cumulatie en/of combinatie van

(in de periode van juni 2001 tot en met november 2001) (een combinatie van) duizeligheid en/of ernstige diarree (zijnde bijwerkingen van het medicijn Exelon) en/of

(in de periode van juni 2001 tot en met 2 mei 2012) een (ernstige) aanpassingsstoornis met stoornis van stemming en gedrag;

18. hij, op of omstreeks 8 december 2003,

te Enschede, in elk geval in Nederland,

uit het Medisch Spectrum Twente (afdeling neurologie), met het oogmerk van wederrechtelijke toe-eigening heeft weggenomen één of meerdere recept(en) en/of receptenblok(ken), geheel of ten dele toebehorende aan dr. [NN] (neuroloog), in elk geval aan een ander of anderen dan aan hem, verdachte;

19. hij, in de periode van 12 mei 2000 tot en met 4 oktober 2003,

te Enschede, in elk geval in Nederland,

meermalen, althans eenmaal,

(telkens), een (of meer) geschrift(en) dat/die bestemd was/waren om tot bewijs van enig feit te dienen, valselijk heeft opgemaakt en/of vervalst, immers heeft verdachte (telkens) valselijk en/of in strijd met de waarheid,

op tien, althans één of meer machtigingsformulier(en) benodigd voor de aanvraag en/of de vergoeding (door de zorgverzekeraar) van het geneesmiddel Exelon (Rivastigmine), een (of meer) valse c.q.. fictieve MMSE-score(s) vermeld, te weten (onder andere):

een machtigingsformulier op naam van mevrouw [X], geboren [1942], voorzien van de (fictieve) MMSE-score 22 en/of ondertekend door hem, verdachte en/of voorzien van een stempel van [verdachte] d.d. 12 mei 2000 (pag. 12103 van het proces-verbaal) en/of

een machtigingsformulier op naam van de heer [slachtoffer sub 5], geboren op [1956], voorzien van de (fictieve) MMSE-score 24 en/of ondertekend door hem, verdachte en/of voorzien van een stempel van [verdachte] d.d. 23 april 2001 (pag. 12208 van het proces-verbaal) en/of

een machtigingsformulier op naam van de heer [slachtoffer sub 2], geboren 0[1944], voorzien van de (fictieve) MMSE-score 23 en/of ondertekend door hem, verdachte en/of voorzien van een stempel van [verdachte] d.d. 03 april 2002 (pag. 12167 van het proces-verbaal) en/of

een machtigingsformulier op naam van de heer [Y], geboren op [1939], voorzien van de (fictieve) MMSE-score 20 en/of ondertekend door hem, verdachte en/of voorzien van een stempel van [verdachte] d.d. 03 mei 2002 (pag. 12217 van het proces-verbaal) en/of

een machtigingsformulier op naam van de heer [slachtoffer sub 3], geboren op [1946], voorzien van de (fictieve) MMSE-score 22 en/of ondertekend door hem, verdachte en/of voorzien van een stempel van [verdachte] d.d. 7 juli 2001 (pag.

12185 van het proces-verbaal) en/of

een machtigingsformulier op naam van de heer [slachtoffer sub 3], geboren op [1946], voorzien van de (fictieve) MMSE-score 23 en/of ondertekend door hem, verdachte en/of voorzien van een stempel van [verdachte] d.d. 15 december 2001 (pag. 12187 van het proces-verbaal) en/of

een machtigingsformulier op naam van de heer [slachtoffer sub 4], geboren [1946], voorzien van de (fictieve) MMSE-score 21 en/of ondertekend door hem, verdachte en/of voorzien van een stempel van [verdachte] (pag. 12194 van het proces-verbaal) en/of

een machtigingsformulier op naam van de heer [slachtoffer sub 9], geboren op [1941], voorzien van de (fictieve) MMSE-score 22 en/of ondertekend door hem, verdachte en/of voorzien van een stempel van [verdachte] (verdachte) d.d. 8 juni 2001 (pag. 12270 van het proces-verbaal) en/of

een machtigingsformulier op naam van de heer [Z] (verzekerde bij zorgverzekeraar Amicon, thans Menzis), geboren op [1932], voorzien van de (fictieve) MMSE-score 20 en/of ondertekend door hem, verdachte en/of voorzien van een stempel van [verdachte] d.d. 4 oktober 2003 (pag. 12326 van het proces-verbaal) en/of

een machtigingsformulier op naam van mevrouw [A] (verzekerde bij zorgverzekeraar Amicon thans Menzis), geboren op [1935], benodigd voor de aanvraag en/of de vergoeding (door de zorgverzekeraar) van het geneesmiddel Exelon (Rivastigmine) ondertekend d.d. 5 februari 2003 en/of voorzien van een stempel van [verdachte], terwijl verdachte in strijd met de door het CVZ op te stellen behandelprotocol “De ziekte van Alzheimer, diagnostiek en medicamenteuze behandeling; richtlijnen voor de praktijk” geen MMSE test heeft afgenomen (pag. 12309 van het proces-verbaal), zulks met het oogmerk om dat/die machtigingsformulier(en) en/of (aldus) dat/die geschrift(en) als echt en onvervalst te gebruiken of door anderen te doen gebruiken;

en/of

hij, in de periode van 12 mei 2000 tot en met 4 oktober 2003,

te Enschede, in elk geval in Nederland,

meermalen, althans eenmaal,

(telkens), opzettelijk heeft afgeleverd en/of voorhanden heeft gehad en/of gebruik heeft gemaakt van één of meer vals(e) of vervalst(e) geschrift(en), zijnde (een) geschrift(en) dat/die bestemd was/waren om tot bewijs van enig feit te dienen, te weten elf, althans een of meer machtigingsformulier(en) benodigd voor de

aanvraag en/of de vergoeding (door de zorgverzekeraar) van het geneesmiddel Exelon (Rivastigmine) te weten onder andere:

een machtigingsformulier op naam van de heer [slachtoffer sub 2], geboren [1944], voorzien van de (fictieve) MMSE-score 23 en/of ondertekend door hem, verdachte en/of voorzien van een stempel van [verdachte] d.d. 03 april 2002 (pag. 12167 van het proces-verbaal) en/of

een machtigingsformulier op naam van de heer [slachtoffer sub 3], geboren op 0[1946], voorzien van de (fictieve) MMSE-score 22 en/of ondertekend door hem, verdachte en/of voorzien van een stempel van [verdachte] d.d. 7 juli 2001 (pag. 12185 van het proces-verbaal) en/of

een machtigingsformulier op naam van de heer [slachtoffer sub 9], geboren op [1941], voorzien van de (fictieve) MMSE-score 22 en/of ondertekend door hem, verdachte en/of voorzien van een stempel van [verdachte] d.d. 8 juni 2001 (pag. 12270 van het proces-verbaal) en/of

een machtigingsformulier op naam van mevrouw [A] (verzekerde bij zorgverzekeraar Amicon thans Menzis), geboren op [1935], ondertekend door hem, verdachte en/of voorzien van een stempel van [verdachte] d.d. 5 februari 2003 (pag. 12309 van het proces-verbaal),

bestaande die valsheid of vervalsing hierin dat

vernoemd(e) machtigingsformulier(en) door hem, verdachte is/zijn voorzien van een valse/vervalste MMSE-score(s) en/of zijn voorzien van een valse/vervalste handtekening(en) en/of para(a)f(en) en/of stempel(s) (zulks ter bevestiging van de juistheid van de inhoud van dat/die geschrift(en)) en/of

verdachte in strijd met de door het CVZ opgestelde behandelprotocol “De ziekte van Alzheimer, diagnostiek en medicamenteuze behandeling; richtlijnen voor de praktijk” geen MMSE test heeft afgenomen,

bestaande dat gebruik maken en/of dat afleveren en/of dat voorhanden hebben hieruit, dat

- voornoemde machtigingsformulier(en)door/namens verdachte is/zijn verzonden aan en/of zijn ingediend bij (een) (of meer) zorgverzekeraar(s) ten behoeve van de aanvraag en/of vergoeding van het geneesmiddel Exelon;

zulks terwijl hij verdachte (telkens) wist en/of redelijkerwijs moest vermoeden dat dit/deze geschrift(en) bestemd was/waren voor gebruik als ware dit/deze echt en onvervalst;

20. hij, in de periode van 29 maart 2003 tot en met 17 september 2004,

te Enschede, in elk geval in Nederland,

meermalen, althans eenmaal,

één of meer recept(en) uitgeschreven/opgemaakt

- op receptenpapier van neuroloog dr. [B] en/of

- op receptenpapier en/of op naam van psychiater(s) [C] en/of [D] en/of

- op naam van (een) (of meer) (voormalig)(e) patiënt(en), kennis(sen) en/of echtgenote van hem, verdachte,

ter verkrijging van (een) (of meer) geneesmiddel(en) (zoals vermeld op lijst II van de Opiumwet) (voor eigen gebruik),

te weten (onder andere):

A. één (1) recept afgegeven op naam van [B]:

1. een recept op receptenpapier van Neurologen MST en/of dr. [B] (en/of voorzien van (valse/vervalste) handtekening) d.d. 05 december 2003 voor Dormicum (p. 13091 van het proces-verbaal) en/of

B. acht (8), althans één of meer recept(en), afgegeven op naam van [E], waaronder:

2. een recept op receptenpapier van [verdachte] d.d. 29 maart 2003 op naam van mevrouw [E] voor (o.a.) Dormicum en/of Noctamid (Lormetazepam) (p. 13093 van het proces-verbaal) en/of

3. een recept op receptenpapier van Neurologen MST en/of [verdachte] d.d. 27 juni 2003 op naam van mevrouw [E]voor Dormicum en/of Nitrazepam (p. 13094 van het proces-verbaal) en/of

4. een recept op receptenpapier van [verdachte] d.d. 10 juli 2003 op naam van mevrouw [E] voor Lormetazepam en/of Dormicum (p. 13095 van het proces-verbaal) en/of

5. een recept op receptenpapier van [verdachte] d.d. 05 augustus 2003 op naam van mevrouw [E] voor Dormicum en/of Nitrazepam (p. 13097 van het proces-verbaal) en/of

6. een recept op receptenpapier van [verdachte] d.d. 01 september 2003 op naam van mevrouw [E] voor Dormicum en/of Nitrazepam (p. 13098 van het proces-verbaal) en/of

7. een recept op receptenpapier van [verdachte] d.d. 05 november 2003 op naam van mevrouw [E] voor Dormicum (p. 13099 van het proces-verbaal) en/of

8. een recept op receptenpapier van dr. [NN], neuroloog d.d. 08 december 2003 op naam van mevrouw [E] voor Dormicum (p. 13100 van het proces-verbaal) en/of

C. twee (2), althans één of meer recept(en) afgegeven op naam van [F], waaronder:

9. een (kopie van een) recept op receptenpapier van [verdachte] d.d. 23 juni 2003 op naam van de heer [F] voor Exelon en Parnate (p. 13152 van het proces-verbaal) en/of

10. een recept op receptenpapier van Neurologen MST d.d. 07 oktober 2003 voor Dormicum en/of Nitrazepam op naam van de heer [F] (p. 13112) en/of

D. drie (3), althans één of meer recept(en) afgegeven op receptenpapier en/of op naam van [C] en/of [D], waaronder:

11. een recept op receptenpapier van [C] en [D] d.d. 16 (17) september 2004 op naam van [verdachte] voor (o.a.) Temazepam (p. 13115 & 13126 van het proces-verbaal) en/of

11. een recept op receptenpapier van [C] en [D] d.d. 14 september 2004 op naam van de heer [F] voor Temazepam (p. 13125 & 13172 van het proces-verbaal) en/of

E. vier (4), althans één of meer recept(en) afgegeven op naam van [G]:

13. een recept op receptenpapier van [verdachte] d.d. 29 februari 2004 op naam van de heer [G], voor Temazepam (p. 13230 van het proces-verbaal) en/of

13. een recept op receptenpapier van Neurologen MST d.d. 04 april 2004 op naam van de heer [G], voor Temazepam (p. 13232 van het proces-verbaal) en/of

13. een recept op receptenpapier van Neurologen MST d.d. 28 april 2004 op naam van de heer [G], voor Temazepam (p. 13234 van het proces-verbaal) en/of

13. een recept op receptenpapier van [verdachte] d.d. 24 mei 2004 op naam van de heer [G], voor Temazepam (p. 13236 van het proces-verbaal),

F. zes (6), althans één of meer recept(en) afgegeven op naam van [H], waaronder:

17. een recept op receptenpapier van [C] en [D] d.d. 14 augustus 2003 en/of 15 augustus 2004 op naam van [H], voor (o.a.) Temazepam (p. 13267 van het proces-verbaal) en/of

17. een recept op receptenpapier van [verdachte] d.d. 17 mei 2004 op naam van mevrouw [H], voor (o.a.) Paroxetine en/of Temazepam (p. 13268 van het proces-verbaal) en/of

17. een recept op receptenpapier van [C] en [D] d.d. 17 juni 2004 op naam van [H], voor (o.a.) Temazepam (p. 13269 van het proces-verbaal) en/of

17. een recept op receptenpapier van [C] en [D] d.d. 01 september 2004 op naam van mevrouw [H], voor Temazepam (p. 13265 van het proces-verbaal)

bestaande die valsheid of vervalsing hierin dat,

voornoemd(e) recept(en) door verdachte is/zijn uitgeschreven/opgemaakt op receptenpapier en/of op naam van dr. [B] (neuroloog) en/of psychiater(s) [C] en/of [D] en/of

en/of voornoemd(e) recept(en) door verdachte is/zijn voorzien van (een) valse/vervalste handtekening(en) en/of para(a)f(en) en/of (een) stempel(s) (ter bevestiging van de juistheid van de inhoud van dat/die geschrift(en)) en/of

voornoemde recept(en) door verdachte is/zijn uitgeschreven/opgemaakt op naam van (een) patiënt(en), kennis(sen) en/of familie (terwijl dit/deze recept(en) niet voor deze perso(o)n(en), maar voor verdachte zelf was/waren bedoeld)

zulks met het oogmerk om dat/die recept(en) en/of (aldus) dat/die geschrift(en) als echt en onvervalst te gebruiken of door anderen te doen gebruiken;

en/of

hij, in de periode van 29 maart 2003 tot en met 17 september 2004,

te Enschede, in elk geval in Nederland,

meermalen, althans eenmaal,

(telkens), opzettelijk heeft afgeleverd en/of voorhanden heeft gehad en/of gebruik heeft gemaakt van een één of meer geschrift(en), zijnde (een) geschrift(en) dat/die bestemd was/waren om tot bewijs van enig feit te dienen, te weten,

een of meer recept(en) uitgeschreven/opgemaakt

- op receptenpapier van neuroloog dr. [B] en/of

- op receptenpapier en/of op naam van psychiater(s) [C] en/of [D] en/of

- op naam van (een) (of meer) (voormalig)(e) patiënt(en), kennis(sen) en/of echtgenote van hem, verdachte, ter verkrijging van (een) (of meer) geneesmiddel(len) (zoals vermeld op lijst II van de Opiumwet) (voor eigen gebruik), te weten onder andere:

A. één (1) recept afgegeven op naam van [B]:

1. een recept op receptenpapier van Neurologen MST en/of dr. [B] (en/of voorzien van (valse/vervalste) handtekening) d.d. 05 december 2003 voor Dormicum (p. 13091 van het proces-verbaal) en/of

B. acht (8), althans één of meer recept(en), afgegeven op naam van [E], waaronder:

2. een recept op receptenpapier van [verdachte] d.d. 29 maart 2003 op naam van mevrouw [E] voor (o.a.) Dormicum en/of Noctamid (Lormetazepam) (p. 13093 van het proces-verbaal) en/of

3. een recept op receptenpapier van Neurologen MST en/of [verdachte] d.d. 27 juni 2003 op naam van mevrouw [E] voor Dormicum en/of Nitrazepam (p. 13094 van het proces-verbaal) en/of